📜 अमरकोश
मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित
← सूची · "सेना" के ३७ परिणाम
अमरकोश १.१.४९ — स्वर्गवर्गः
पार्वतीनन्दनः स्कन्दः सेनानीरग्निभूर्गुहः ।बाहुलेयस्तारकजिद्विशाखः शिखिवाहनः ॥
कार्तिकेय के और नाम — पार्वतीनन्दन, स्कन्द, सेनानी, अग्निभू, गुह, बाहुलेय, तारकजित्, विशाख, शिखिवाहन।
अमरकोश १.१०.१० — वारिवर्गः
जलोच्छ्वासाः परीवाहाः कूपकास्तु विदारकाः ।नाव्यं त्रिलिङ्गं नौतार्ये स्त्रियां नौस्तरणिस्तरिः ॥
बढ़े जल के निकलने का मार्ग — जलोच्छ्वास, परीवाह; सूखी नदी में खोदा गड्ढा — कूपक, विदारक; नाव से पार करने योग्य जल — नाव्य (तीनों लिङ्गों में); नाव के नाम — नौ (स्त्री॰), तरणि, तरि।
अमरकोश २.४.५६ — वनौषधिवर्गः
विष्वक्सेना गन्धफली कारम्भा प्रियकश्च सा ।मण्डूकपर्णपत्रोर्णनटकट्वङ्गटुण्टुकाः ॥
प्रियंगु के और नाम — विष्वक्सेना, गन्धफली, कारम्भा, प्रियक। सोनापाठा के नाम — मण्डूकपर्ण, पत्रोर्ण, नट, कट्वंग, टुण्टुक —
अमरकोश २.५.४१ — सिंहादिवर्गः
स्त्रीपुंसौ मिथुनं द्वन्द्वं युग्मं तु युगुलं युगम् ।समूहे निवहव्यूहसंदोहविसरव्रजाः ॥
स्त्री-पुरुष का जोड़ा — मिथुन, द्वन्द्व; (कोई भी) जोड़ा — युग्म, युगल, युग। समूह के नाम — समूह, निवह, व्यूह, सन्दोह, विसर, व्रज —
अमरकोश २.६.१९ — मनुष्यवर्गः
वारस्त्री गणिका वेश्या रूपाजीवाथ सा जनैः ।सत्कृता वारमुख्या स्यात्कुट्टनी शम्भली समे ॥
वेश्या — वारस्त्री, गणिका, वेश्या, रूपाजीवा; लोगों में सम्मानित (कलाविद्) गणिका — वारमुख्या। दलाल स्त्री — कुट्टनी, शम्भली।
अमरकोश २.८.१७ — क्षत्रियवर्गः
अध्वनीनोऽध्वगोऽध्वन्यः पान्थः पथिक इत्यपि ।स्वाम्यमात्यसुहृत्कोशराष्ट्रदुर्गबलानि च ॥
यात्री — अध्वनीन, अध्वग, अध्वन्य, पान्थ, पथिक। स्वामी (राजा), अमात्य, मित्र, कोष, राष्ट्र, दुर्ग और सेना —
अमरकोश २.८.१९ — क्षत्रियवर्गः
षड्गुणाः शक्तयस्तिस्रः प्रभावोत्साहमन्त्रजाः ।क्षयः स्थानं च वृद्धिश्च त्रिवर्गो नीतिवेदिनाम् ॥
(ये) छह गुण हैं। राजा की तीन शक्तियाँ — प्रभाव-शक्ति, उत्साह-शक्ति, मन्त्र-शक्ति। क्षय, स्थिति और वृद्धि — नीतिज्ञों का 'त्रिवर्ग' है।
अमरकोश २.८.२० — क्षत्रियवर्गः
स प्रतापः प्रभावश्च यत्तेजः कोशदण्डजम् ।भेदो दण्डः साम दानमित्युपायचतुष्टयम् ॥
कोष और सेना से उत्पन्न तेज — प्रताप, प्रभाव। भेद, दण्ड, साम और दान — ये चार उपाय हैं।
अमरकोश २.८.३० — क्षत्रियवर्गः
अदृष्टं वह्नितोयादि दृष्टं स्वपरचक्रजम् ।महीभुजामहिभयं स्वपक्षप्रभवं भयम् ॥
आग, बाढ़ आदि (दैवी आपदाओं) का भय — अदृष्ट। अपनी या शत्रु की सेना से भय — दृष्ट। राजाओं को अपने ही पक्ष से उत्पन्न भय — अहिभय।
अमरकोश २.८.३३ — क्षत्रियवर्गः
निवेशः शिबिरं षण्ढे सज्जनं तूपरक्षणम् ।हस्त्यश्वरथपादातं सेनाङ्गं स्याच्चतुष्टयम् ॥
सेना का पड़ाव — निवेश, शिबिर (नपुं॰)। (पड़ाव का) पहरा — सज्जन, उपरक्षण। हाथी, घोड़े, रथ और पैदल — ये सेना के चार अंग हैं।
अमरकोश २.८.४० — क्षत्रियवर्गः
पार्श्वभागः पक्षभागो दन्तभागस्तु योऽग्रतः ।द्वौ पूर्वपश्चाज्जङ्घादिदेशौ गात्रावरे क्रमात् ॥
बगल का भाग — पक्षभाग। आगे का भाग — दन्तभाग। जाँघ आदि के आगे और पीछे के भाग — क्रमशः गात्र और अवर।
अमरकोश २.८.६१ — क्षत्रियवर्गः
भटा योधाश्च योद्धारः सेना रक्षास्तु सैनिकाः ।सेनायां समवेता ये सैन्यास्ते सैनिकाश्च ते ॥
योद्धा — भट, योध, योद्धा। सेना की रक्षा करने वाले — सेनारक्ष, सैनिक। जो सेना में सम्मिलित हैं — सैन्य, सैनिक।
अमरकोश २.८.६२ — क्षत्रियवर्गः
बलिनो ये सहस्रेण साहस्रास्ते सहस्रिणः ।परिधिस्थः परिचरः सेनानीर्वाहिनीपतिः ॥
हज़ार योद्धाओं के नायक — साहस्र, सहस्री। सेना के चारों ओर रहने वाले रक्षक — परिधिस्थ, परिचर। सेनापति — सेनानी, वाहिनीपति।
अमरकोश २.८.६६ — क्षत्रियवर्गः
त्रिष्वामुक्तादयो वर्मभृतां कावचिकं गणे ।पदातिपत्तिपदगपादातिकपदाजयः ॥
(आमुक्त आदि तीनों लिङ्गों में।) कवचधारियों का समूह — कावचिक। पैदल सैनिक — पदाति, पत्ति, पदग, पादातिक, पदाजि —
अमरकोश २.८.६७ — क्षत्रियवर्गः
पद्गश्च पदिकश्चाथ पादातं पत्तिसंहतिः ।शस्त्राजीवे काण्डपृष्ठायुधीयायुधिकाः समाः ॥
पैदल के और नाम — पद्ग, पदिक। पैदल सेना का समूह — पादात। शस्त्रों से जीविका चलाने वाला — शस्त्राजीव, काण्डपृष्ठ, आयुधीय, आयुधिक।
अमरकोश २.८.७८ — क्षत्रियवर्गः
ध्वजिनी वाहिनी सेना पृतनानीकिनी चमूः ।वरूथिनी बलं सैन्यं चक्रं चानीकमस्त्रियाम् ॥
सेना के नाम — ध्वजिनी, वाहिनी, सेना, पृतना, अनीकिनी, चमू, वरूथिनी, बल, सैन्य, चक्र, अनीक (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश २.८.७९ — क्षत्रियवर्गः
व्यूहस्तु बलविन्यासो भेदादण्डादयो युधि ।प्रत्यासारो व्यूहपार्ष्णिः सैन्यपृष्ठे प्रतिग्रहः ॥
सेना की रचना — व्यूह, बलविन्यास; युद्ध में दण्ड-व्यूह आदि इसके भेद हैं। व्यूह का पिछला भाग — प्रत्यासार, व्यूहपार्ष्णि। सेना के पीछे की रक्षक टुकड़ी — प्रतिग्रह।
अमरकोश २.८.८० — क्षत्रियवर्गः
एकेभैकरथा त्र्यश्वा पत्तिः पञ्चपदातिका ।पत्त्यङ्गैस्त्रिगुणैः सर्वैः क्रमादाख्या यथोत्तरम् ॥
एक हाथी, एक रथ, तीन घोड़े और पाँच पैदल — यह 'पत्ति' (सबसे छोटी इकाई) है। इसके सभी अंगों को क्रमशः तिगुना करते जाने पर आगे के नाम होते हैं —
अमरकोश २.८.८१ — क्षत्रियवर्गः
सेनामुखं गुल्मगणौ वाहिनी पृतना चमूः ।अनीकिनी दशानीकिन्यक्षौहिण्यथ सम्पदि ॥
(क्रमशः) सेनामुख, गुल्म, गण, वाहिनी, पृतना, चमू, अनीकिनी; दस अनीकिनी मिलकर — अक्षौहिणी। सम्पत्ति के नाम —
अमरकोश २.८.९४ — क्षत्रियवर्गः
सर्वाभिसारः सर्वौघः सर्वसन्नहनार्थकः ।लोहाभिसारोऽस्त्रभृतां राज्ञां नीराजनाविधिः ॥
सम्पूर्ण सेना का युद्ध के लिये तैयार होना — सर्वाभिसार, सर्वौघ, सर्वसन्नहन। शस्त्रधारी राजाओं की (प्रस्थान से पूर्व शस्त्रों की) आरती-पूजा — लोहाभिसार।
अमरकोश २.८.९५ — क्षत्रियवर्गः
यत्सेनयाभिगमनमरौ तदभिषेणनम् ।यात्रा व्रज्याभिनिर्वाणं प्रस्थानं गमनं गमः ॥
सेना लेकर शत्रु पर चढ़ाई — अभिषेणन। प्रस्थान/कूच — यात्रा, व्रज्या, अभिनिर्याण, प्रस्थान, गमन, गम।
अमरकोश २.८.९६ — क्षत्रियवर्गः
स्यादासारः प्रसरणं प्रचक्रं चलितार्थकम् ।अहितान्प्रत्यभीतस्य रणे यानमभिक्रमः ॥
सेना का चारों ओर फैलना — आसार, प्रसरण। चल पड़ी सेना — प्रचक्र, चलित। युद्ध में शत्रुओं की ओर निर्भय बढ़ना — अभिक्रम।
अमरकोश २.८.९९ — क्षत्रियवर्गः
चूर्णे क्षोदः समुत्पिञ्जपिञ्जलौ भृशमाकुले ।पताका वैजयन्ती स्यात्केतनं ध्वजमस्त्रियाम् ॥
चूरा — चूर्ण, क्षोद। (सेना का) अत्यन्त अस्त-व्यस्त होना — समुत्पिंज, पिंजल। झण्डा — पताका, वैजयन्ती, केतन, ध्वज (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश ३.३.१८ — नानार्थवर्गः
भूभृन्नितम्बवलयचक्रेषु कटकोऽस्त्रियाम् ।सूच्यग्रे क्षुद्रशत्रौ च रोमहर्षे च कण्टकः ॥
कटक — पर्वत का मध्य भाग, कंगन, सेना (चक्र)। कण्टक — काँटा (सुई की नोक), छोटा शत्रु, रोमांच।
अमरकोश ३.३.४८ — नानार्थवर्गः
त्रिषु ज्येष्ठोऽतिशस्तेऽपि कनिष्ठोऽतियुवाल्पयोः ।दण्डोऽस्त्री लगुडेऽपि स्याद्गुडो गोलेक्षुपाकयोः ॥
ज्येष्ठ — अत्यन्त प्रशंसनीय भी (बड़ा भी; तीनों लिङ्ग)। कनिष्ठ — सबसे छोटा (आयु में), बहुत थोड़ा। दण्ड — लाठी भी (सज़ा भी; पुं॰/नपुं॰)। गुड — गोला, गन्ने का पका रस (गुड़)।
अमरकोश ३.३.५१ — नानार्थवर्गः
भृशप्रतिज्ञयोर्बाढं प्रगाढं भृशकृच्छ्रयोः ।शक्तस्थूलौ त्रिषु दृढौ व्यूढौ विन्यस्तसंहतौ ॥
बाढ — बहुत, 'हाँ' (स्वीकृति)। प्रगाढ — अत्यधिक, कष्ट। दृढ — समर्थ, मोटा/मज़बूत (तीनों लिङ्ग)। व्यूढ — (व्यूह में) सजाया, सटा हुआ।
अमरकोश ३.३.६१ — नानार्थवर्गः
करणं साधकतमं क्षेत्रगात्रेन्द्रियेष्वपि ।प्राण्युत्पादे संसरणमसंबाधचमूगतौ ॥
करण — सबसे प्रमुख साधन, खेत, शरीर, इन्द्रिय। संसरण — प्राणियों का जन्म (संसार), (बिना रोक) सेना का चलना —
अमरकोश ३.३.११९ — नानार्थवर्गः
इनः सूर्ये प्रभौ राजा मृगाङ्के क्षत्रिये नृपे ।वाणिन्यौ नर्तकीदूत्यौ स्रवन्त्यामपि वाहिनी ॥
इन — सूर्य, स्वामी। राजा — चन्द्रमा, क्षत्रिय, नृप। वाणिनी — नर्तकी, दूती (और चतुर स्त्री)। वाहिनी — नदी भी (सेना भी)।
अमरकोश ३.३.१२५ — नानार्थवर्गः
अवकाशे स्थितौ स्थानं क्रीडादावपि देवनम् ।उत्थानं पौरुषे तन्त्रे सन्निविष्टोद्गमेऽपि च ॥
स्थान — अवकाश (जगह), स्थिति। देवन — क्रीड़ा आदि भी (जुआ भी)। उत्थान — पुरुषार्थ, (राज्य का) तन्त्र/सेना, बैठे का उठना —
अमरकोश ३.३.१५० — नानार्थवर्गः
उष्णोऽपि घर्मचेष्टालङ्कारे भ्रान्तौ च विभ्रमः ।गुल्मारुक्स्तम्बसेनाश्च जामिः स्वसृकुलस्त्रियोः ॥
उष्ण — गर्मी (ग्रीष्म) भी (गरम, फुर्तीला भी)। विभ्रम — (स्त्रियों की) विलास-चेष्टा, भ्रम। गुल्म — (पेट का) रोग, झाड़ी, सेना की एक टुकड़ी। जामि — बहन, कुलवधू।
अमरकोश ३.३.१५९ — नानार्थवर्गः
युद्धायत्योः संपरायः पूज्यस्तु श्वशुरेऽपि च ।पश्चादवस्थायि बलं समवायश्च सन्नयौ ॥
सम्पराय — विपत्ति, युद्ध, भविष्य (परलोक)। पूज्य — ससुर भी (पूजनीय भी)। सन्नय — सेना का पिछला भाग, समूह।
अमरकोश ३.३.१८२ — नानार्थवर्गः
वंशाङ्कुरे करीरोऽस्त्री तरुभेदे घटे च ना ।ना चमूजघने हस्तसूत्रे प्रतिसरोऽस्त्रियाम् ॥
करीर — बाँस का अंकुर (पुं॰/नपुं॰); करील का पेड़, घड़ा (पुं॰)। प्रतिसर — सेना का पिछला भाग (पुं॰); कलाई में बाँधा मंगलसूत्र/कंगन (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश ३.३.२०४ — नानार्थवर्गः
स्थौल्यसामर्थ्यसैन्येषु बलं ना काकसीरिणोः ।वातूलः पुंसि वात्यायामपि वातासहे त्रिषु ॥
बल — मोटापा, शक्ति, सेना (नपुं॰); कौआ, बलराम (पुं॰)। वातूल — आँधी (पुं॰); वायु न सह सकने वाला (तीनों लिङ्ग)।
अमरकोश ३.३.२१५ — नानार्थवर्गः
स्त्रीभावावज्ञयोर्हेला हेलिः सूर्ये रणे हिलिः ।हालः स्यान्नृपतौ मद्ये शकलच्छदयोर्दलम् ॥
हेला — स्त्रियों का एक हाव-भाव (विलास), अवहेलना। हेलि — सूर्य। हिलि — युद्ध। हाल — राजा, मदिरा (और हल)। दल — टुकड़ा, पत्ता (और सेना)।
अमरकोश ३.३.२४७ — नानार्थवर्गः
छन्दः पद्येऽभिलाषे च तपः कृच्छ्रादिकर्म च ।सहो बलं सहा मार्गो नभः खं श्रावणो नभाः ॥
छन्दस् — पद्य (छन्द, वेद), इच्छा। तपस् — कृच्छ्र आदि (कठोर व्रत) कर्म (और माघ मास)। सहस् — बल। सहस् (पुं॰) — मार्गशीर्ष मास। नभस् — आकाश (नपुं॰); श्रावण मास (पुं॰)।
अमरकोश ३.३.२५३ — नानार्थवर्गः
दारेषु च गृहाः श्रोण्यामप्यारोहो वरस्त्रियाः ।व्यूहो वृन्देऽप्यहिर्वृत्रेऽप्यग्नीन्द्वर्कास्तमोपहाः ॥
गृहाः — पत्नी भी (पुं॰ बहुवचन; घर भी)। आरोह — सुन्दर स्त्री का नितम्ब भी (चढ़ाई भी)। व्यूह — समूह भी (सेना-रचना भी)। अहि — वृत्रासुर भी (साँप भी)। तमोपह — अग्नि, चन्द्रमा, सूर्य।
अमरकोश ३.५.४० — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
षष्ठ्यन्तप्राक्पदाः सेनाछायाशालासुरानिशाः ।स्याद्वा नृसेनं श्वनिशं गोशालमितरे च दिक् ॥
जिनके पहले षष्ठी-विभक्ति का पद हो, ऐसे सेना, छाया, शाला, सुरा, निशा — विकल्प से स्त्री॰ या नपुं॰ — जैसे नृसेनम्/नृसेना, श्वनिशम्, गोशालम्/गोशाला आदि।