🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:14:27 PM · CDSHARMA.IN

📜 अमरकोश

मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित

← सूची · "सोन" के ४० परिणाम

अमरकोश १.१.३७ — स्वर्गवर्गः
ईश्वरः शर्व ईशानः शङ्करश्चन्द्रशेखरः ।भूतेशः खण्डपरशुर्गिरीशो गिरिशो मृडः ॥
शिव के और नाम — ईश्वर, शर्व, ईशान, शंकर, चन्द्रशेखर, भूतेश, खण्डपरशु, गिरीश, गिरिश, मृड।
अमरकोश १.१.६० — स्वर्गवर्गः
मेरुः सुमेरुर्हेमाद्री रत्नसानुः सुरालयः ।पञ्चैते देवतरवो मन्दारः पारिजातकः ॥
मेरु पर्वत के नाम — मेरु, सुमेरु, हेमाद्रि, रत्नसानु, सुरालय। मन्दार, पारिजातक — (और आगे के तीन) ये पाँच देववृक्ष हैं —
अमरकोश १.८.८ — पातालभोगिवर्गः
दर्वीकरो दीर्घपृष्ठो दन्दशूको बिलेशयः ।उरगः पन्नगो भोगी जिह्मगः पवनाशनः ॥
साँप के और नाम — दर्वीकर, दीर्घपृष्ठ, दन्दशूक, बिलेशय, उरग, पन्नग, भोगी, जिह्मग, पवनाशन।
अमरकोश १.१०.३४ — वारिवर्गः
शतद्रुस्तु शुतुद्रिः स्याद्विपाशा तु विपाट्स्त्रियाम् ।शोणो हिरण्यवाहः स्यात्कुल्याल्पा कृत्रिमा सरित् ॥
सतलुज के नाम — शतद्रु, शुतुद्रि; व्यास नदी के — विपाशा, विपाश् (स्त्री॰); सोन नद के — शोण, हिरण्यवाह; छोटी कृत्रिम नहर — कुल्या।
अमरकोश १.१०.४० — वारिवर्गः
वा पुंसि पद्मं नलिनमरविन्दं महोत्पलम् ।सहस्रपत्रं कमलं शतपत्रं कुशेशयम् ॥
कमल के नाम — पद्म (नपुं॰, विकल्प से पुं॰), नलिन, अरविन्द, महोत्पल, सहस्रपत्र, कमल, शतपत्र, कुशेशय।
अमरकोश २.४.२४ — वनौषधिवर्गः
आरेवतव्याधिघातकृतमालसुवर्णकाः ।स्युर्जम्बीरे दन्तशठजम्भजम्भीरजम्भलाः ॥
अमलतास के और नाम — आरेवत, व्याधिघात, कृतमाल, सुवर्णक। जंभीरी नींबू के नाम — जम्बीर, दन्तशठ, जम्भ, जम्भीर, जम्भल।
अमरकोश २.४.५६ — वनौषधिवर्गः
विष्वक्सेना गन्धफली कारम्भा प्रियकश्च सा ।मण्डूकपर्णपत्रोर्णनटकट्वङ्गटुण्टुकाः ॥
प्रियंगु के और नाम — विष्वक्सेना, गन्धफली, कारम्भा, प्रियक। सोनापाठा के नाम — मण्डूकपर्ण, पत्रोर्ण, नट, कट्वंग, टुण्टुक —
अमरकोश २.४.५७ — वनौषधिवर्गः
स्योनाकशुकनासर्क्षदीर्घवृन्तकुटन्नटाः ।शोणकश्चारलौ तिष्यफला त्वामलकी त्रिषु ॥
सोनापाठा के और नाम — स्योनाक, शुकनास, ऋक्ष, दीर्घवृन्त, कुटन्नट, शोणक, अरलु। आँवला के नाम — तिष्यफला, आमलकी (तीनों लिङ्गों में) —
अमरकोश २.४.७१ — वनौषधिवर्गः
सितासौ श्वेतसुरसा भूतवेश्यथ मागधी ।गणिका यूथिकाम्बष्ठा सा पीता हेमपुष्पिका ॥
सफ़ेद निर्गुण्डी — सिता, श्वेतसुरसा, भूतवेशी। जूही के नाम — मागधी, गणिका, यूथिका, अम्बष्ठा; पीली जूही — हेमपुष्पिका।
अमरकोश २.४.९८ — वनौषधिवर्गः
चव्यं तु चविका काकचिञ्चीगुञ्जे तु कृष्णला ।पलङ्कषा त्विक्षुगन्धा श्वदंष्ट्रा स्वादुकण्टकः ॥
चव्य — चव्य, चविका; घुँघची (गुंजा) — काकचिंची, गुंजा, कृष्णला; गोखरू के नाम — पलंकषा, इक्षुगन्धा, श्वदंष्ट्रा, स्वादुकण्टक —
अमरकोश २.४.१४८ — वनौषधिवर्गः
लतार्कदुद्रुमौ तत्र हरितेऽथ महौषधम् ।लशुनं गृञ्जनारिष्टमहाकन्दरसोनकाः ॥
हरा प्याज़ — लतार्क, दुद्रुम। लहसुन के नाम — महौषध, लशुन, गृंजन, अरिष्ट, महाकन्द, रसोनक।
अमरकोश २.६.१०४ — मनुष्यवर्गः
वालपाश्या पारितथ्या पत्रपाश्या ललाटिका ।कर्णिका तालपत्रं स्यात्कुण्डलं कर्णवेष्टनम् ॥
माँग की सोने की पट्टी (माँगटीका) — बालपाश्या, पारितथ्या। माथे का गहना (बिन्दी/टीका) — पत्रपाश्या, ललाटिका। कान के गहने — कर्णिका, तालपत्र, कुण्डल, कर्णवेष्टन।
अमरकोश २.६.१०५ — मनुष्यवर्गः
ग्रैवेयकं कण्ठभूषा लम्बनं स्याल्ललन्तिका ।स्वर्णैः प्रालम्बिकाथोरः सूत्रिका मौक्तिकैः कृता ॥
गले का गहना — ग्रैवेयक, कण्ठभूषा। लटकने वाला हार — लम्बन, ललन्तिका। सोने का लम्बा हार — प्रालम्बिका। मोतियों से बनी छाती की माला — उरःसूत्रिका।
अमरकोश २.७.५९ — ब्रह्मवर्गः
सुप्ते यस्मिन्नस्तमेति सुप्ते यस्मिन्नुदेति च ।अंशुमानभिनिर्मुक्ताभ्युदितौ च यथाक्रमम् ॥
जिसके सोते-सोते सूर्य अस्त हो जाए — अभिनिर्मुक्त; और जिसके सोते-सोते सूर्य उदय हो जाए — अभ्युदित।
अमरकोश २.८.७ — क्षत्रियवर्गः
स्थायुकोऽधिकृतो ग्रामे गोपो ग्रामेषु भूरिषु ।भौरिकः कनकाध्यक्षो रूप्याध्यक्षस्तु नैष्किकः ॥
एक गाँव का अधिकारी — स्थायुक; अनेक गाँवों का — गोप। सोने (के कोष) का अधिकारी — भौरिक, कनकाध्यक्ष। चाँदी (टकसाल) का अधिकारी — रूप्याध्यक्ष, नैष्किक।
अमरकोश २.८.३२ — क्षत्रियवर्गः
हैमं छत्रं त्वातपत्रं राज्ञस्तु नृपलक्ष्म तत् ।भद्रकुम्भः पूर्णकुम्भो भृङ्गारः कनकालुका ॥
छाता — छत्र, आतपत्र (धूप से बचाने वाला)। राजा का स्वर्ण-छत्र — नृपलक्ष्म (राजचिह्न)। मंगल-कलश — भद्रकुम्भ, पूर्णकुम्भ। सोने की झारी — भृंगार, कनकालुका।
अमरकोश २.९.१२ — वैश्यवर्गः
कैदारकं स्यात्कैदार्यं क्षेत्रं कैदारिकं गणे ।लोष्टानि लेष्टवः पुंसि कोटिशो लोष्टभेदनः ॥
खेतों का समूह — कैदारक, कैदार्य, क्षैत्र, कैदारिक। मिट्टी का ढेला — लोष्ट, लेष्टु (पुं॰)। ढेले फोड़ने का मुगदर — कोटिश, लोष्टभेदन।
अमरकोश २.९.४१ — वैश्यवर्गः
तत्पत्री कारवी पृथ्वी बाष्पिका कबरी पृथुः ।निशाख्या काञ्चनी पीता हरिद्रा वरवर्णिनी ॥
हींग का पत्ता — कारवी, पृथ्वी, बाष्पिका, कबरी, पृथु। हल्दी — निशा (के नाम वाली), कांचनी, पीता, हरिद्रा, वरवर्णिनी।
अमरकोश २.९.५७ — वैश्यवर्गः
जेमनं लेह आहारो निघासो न्याद इत्यपि ।सौहित्यं तर्पणं तृप्तिः फेला भुक्तसमुज्झितम् ॥
भोजन के और नाम — जेमन, लेह, आहार, निघस, न्याद। तृप्ति — सौहित्य, तर्पण, तृप्ति। खाकर छोड़ा (जूठा) अन्न — फेला, भुक्तसमुज्झित।
अमरकोश २.९.८५ — वैश्यवर्गः
यौतवं द्रुवयं पाय्यमिति मानार्थकं त्रयम् ।मानं तुलाङ्गुलिप्रस्थैर्गुञ्जाः पञ्चाद्यमाषकः ॥
माप — यौतव (तौल), द्रुवय (लम्बाई), पाय्य (आयतन) — ये तीन माप के अर्थ में हैं। माप तराज़ू, अंगुल और प्रस्थ से होता है। पाँच गुंजा (रत्ती) — एक माषक।
अमरकोश २.९.८६ — वैश्यवर्गः
ते षोडशाक्षः कर्षोऽस्त्री पलं कर्षचतुष्टयम् ।सुवर्णबिस्तौ हेम्नोऽक्षे कुरुबिस्तस्तु तत्पले ॥
सोलह माषक — अक्ष, कर्ष (पुं॰/नपुं॰)। चार कर्ष — पल। सोने का एक कर्ष — सुवर्ण, बिस्त। सोने का एक पल — कुरुबिस्त।
अमरकोश २.९.९१ — वैश्यवर्गः
स्यात्कोशश्च हिरण्यं च हेमरूप्ये कृताकृते ।ताभ्यां यदन्यत्तत्कुप्यं रूप्यं तद्द्वयमाहतम् ॥
गढ़ा या बिना गढ़ा सोना-चाँदी — कोश, हिरण्य। उन दोनों से भिन्न (ताँबा आदि) धातु — कुप्य। उन दोनों के ठप्पा लगे (सिक्के) — रूप्य।
अमरकोश २.९.९४ — वैश्यवर्गः
स्वर्णं सुवर्णं कनकं हिरण्यं हेमहाटकम् ।तपनीयं शातकुम्भं गाङ्गेयं भर्म कर्बुरम् ॥
सोने के नाम — स्वर्ण, सुवर्ण, कनक, हिरण्य, हेम, हाटक, तपनीय, शातकुम्भ, गांगेय, भर्म, कर्बुर —
अमरकोश २.९.९५ — वैश्यवर्गः
चामीकरं जातरूपं महारजतकाञ्चने ।रुक्मं कार्तस्वरं जाम्बूनदमष्टापदोऽस्त्रियाम् ॥
सोने के और नाम — चामीकर, जातरूप, महारजत, कांचन, रुक्म, कार्तस्वर, जाम्बूनद, अष्टापद (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश २.९.९६ — वैश्यवर्गः
अलङ्कारसुवर्णं यच्छृङ्गीकनकमित्यदः ।दुर्वर्णं रजतं रूप्यं खर्जूरं श्वेतमित्यपि ॥
गहनों का सोना — शृंगीकनक। चाँदी — दुर्वर्ण, रजत, रूप्य, खर्जूर, श्वेत।
अमरकोश २.१०.३२ — शूद्रवर्गः
चाण्डालिका तु कण्डोलवीणा चण्डालवल्लकी ।नाराची स्यादेषणिका शाणस्तु निकषः कषः ॥
एक साधारण (लोक) वीणा — चाण्डालिका, कण्डोलवीणा, चण्डालवल्लकी। सोना तौलने का काँटा — नाराची, एषणिका। सोना परखने की कसौटी — शाण, निकष, कष।
अमरकोश २.१०.३३ — शूद्रवर्गः
व्रश्चनः पत्रपरशुरेषिका तूलिका समे ।तैजसावर्तनी मूषा भस्त्रा चर्मप्रसेविका ॥
(सुनार की) छेनी — व्रश्चन, पत्रपरशु। (सोने की परख/चित्र की) सलाई/कूँची — एषिका, तूलिका। धातु गलाने की घरिया — तैजसावर्तनी, मूषा। धौंकनी — भस्त्रा, चर्मप्रसेविका।
अमरकोश ३.१.२३ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
सोन्मादस्तून्मदिष्णुः स्यादविनीतः समुद्धतः ।मत्ते शौण्डोत्कटक्षीबाः कामुके कमितानुकः ॥
उन्माद वाला — सोन्माद, उन्मदिष्णु। उद्दण्ड — अविनीत, समुद्धत। मतवाला — मत्त, शौण्ड, उत्कट, क्षीब। कामी — कामुक, कमिता, अनुक।
अमरकोश ३.१.३३ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
स्वप्नक्शयालुर्निद्रालुर्निद्राणशयितौ समौ ।पराङ्मुखः पराचीनः स्यादवाङप्यधोमुखः ॥
सोने के स्वभाव वाला — स्वप्नज्, शयालु, निद्रालु। सोया हुआ — निद्राण, शयित। मुँह फेरे हुए — पराङ्मुख, पराचीन। नीचे मुँह वाला — अवाङ्, अधोमुख।
अमरकोश ३.२.३२ — सङ्कीर्णवर्गः
उपशायो विशायश्च पर्यायशयनार्थकौ ।अर्तनं च ऋतीया च हृणीया च घृणार्थकाः ॥
बारी-बारी से सोना (पहरे में) — उपशाय, विशाय। घृणा — अर्तन, ऋतीया, हृणीया, घृणा।
अमरकोश ३.३.१२ — नानार्थवर्गः
शालावृकाः कपिक्रोष्टुश्वानः स्वर्णेऽपि गैरिकम् ।पीडार्थेऽपि व्यलीकं स्यादलीकं त्वप्रियेऽनृते ॥
शालावृक — बन्दर, सियार, कुत्ता। गैरिक — सोना भी (गेरू भी)। व्यलीक — पीड़ा भी (अप्रिय/झूठ भी)। अलीक — अप्रिय, असत्य।
अमरकोश ३.३.१३ — नानार्थवर्गः
शीलान्वयावनूके द्वे शल्के शकलवल्कले ।साष्टे शते सुवर्णानां हेम्न्युरोभूषणे पले ॥
अनूक — स्वभाव, वंश। शल्क — टुकड़ा, (पेड़ की) छाल (और मछली का छिलका)। (निष्क — ) एक सौ आठ सुवर्ण, सोना, छाती का आभूषण, पल (माप) —
अमरकोश ३.३.५७ — नानार्थवर्गः
हरिणी स्यान्मृगी हेमप्रतिमा हरिता च या ।त्रिषु पाण्डौ च हरिणः स्थूणा स्तम्भेऽपि वेश्मनः ॥
हरिणी — हिरनी, सोने की प्रतिमा, हरे रंग वाली (और एक छन्द)। हरिण — पीला-सफ़ेद रंग (तीनों लिङ्ग; हिरण भी)। स्थूणा — घर का खम्भा भी (लोहे की मूर्ति भी)।
अमरकोश ३.३.७२ — नानार्थवर्गः
श्लेष्मादि रसरक्तादि महाभूतानि तद्गुणाः ।इन्द्रियाण्यश्मविकृतिः शब्दयोनिश्च धातवः ॥
धातु — कफ आदि (तीन दोष), रस-रक्त आदि (सात शारीरिक धातुएँ), पंच महाभूत, उनके गुण (शब्द आदि), इन्द्रियाँ, पत्थर के विकार (सोना आदि खनिज), शब्दों के मूल (क्रिया-धातु)।
अमरकोश ३.३.८३ — नानार्थवर्गः
वार्तं फल्गुन्यरोगे च त्रिष्वप्सु च घृतामृते ।कलधौतं रूप्यहेम्नोर्निमित्तं हेतुलक्ष्मणोः ॥
वार्त — निःसार, नीरोग (तीनों लिङ्ग)। घृत, अमृत — जल भी (घी, अमृत भी)। कलधौत — चाँदी, सोना। निमित्त — कारण, लक्षण (शकुन)।
अमरकोश ३.३.८६ — नानार्थवर्गः
महद्राज्यं चावगीतं जन्ये स्याद्गर्हिते त्रिषु ।श्वेतं रूप्येऽपि रजतं हेम्नि रूप्ये सिते त्रिषु ॥
महत् — राज्य भी (बड़ा भी)। अवगीत — लोक-निन्दा (नपुं॰); निन्दित (तीनों लिङ्ग)। श्वेत — चाँदी भी। रजत — सोना, चाँदी; सफ़ेद (तीनों लिङ्ग)।
अमरकोश ३.३.१६४ — नानार्थवर्गः
कशेरुहेम्नोर्गाङ्गेयं विशल्या दन्तिकापि च ।वृषाकपायी श्रीगौर्योरभिख्या नामशोभयोः ॥
गांगेय — कसेरू, सोना (और भीष्म, कार्तिकेय)। विशल्या — दन्ती (एक औषधि) भी (गिलोय भी)। वृषाकपायी — लक्ष्मी, पार्वती। अभिख्या — नाम, शोभा।
अमरकोश ३.३.१७४ — नानार्थवर्गः
स्वर्णेऽपि राः परिकरः पर्यङ्कपरिवारयोः ।मुक्ताशुद्धौ च तारः स्याच्छारो वायौ स तु त्रिषु ॥
रै — सोना भी (धन भी)। परिकर — पलंग, परिवार (और कमरबन्द)। तार — मोती की चमक/शुद्धता (और ऊँचा स्वर, तारा)। शार — वायु (पुं॰); चितकबरा (तीनों लिङ्ग) —
अमरकोश ३.३.१९१ — नानार्थवर्गः
स्वर्णेऽपि भूरिचन्द्रौ द्वौ द्वारमात्रेऽपि गोपुरम् ।गुहादम्भौ गह्वरे द्वे रहोऽन्तिकमुपह्वरे ॥
भूरि, चन्द्र — सोना भी। गोपुर — कोई भी द्वार (नगर/मन्दिर का मुख्य द्वार)। गह्वर — गुफा, दम्भ। उपह्वर — एकान्त, निकट।
अमरकोश ३.५.२३ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
फलहेमशुल्बलोहसुखदुःखशुभाशुभम् ।जलपुष्पाणि लवणं व्यञ्जनान्यनुलेपनम् ॥
(नपुंसकलिङ्ग —) फल, सोना, ताँबा, लोहा, सुख, दुःख, शुभ, अशुभ, जल में उगने वाले फूल (कमल आदि), नमक, व्यंजन, लेप (के पर्याय)।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें