🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:28:23 PM · CDSHARMA.IN

📜 अमरकोश

मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित

← सूची · "सोम" के १७ परिणाम

अमरकोश १.३.१६ — दिग्वर्गः
विधुः सुधांशुः शुभ्रांशुरोषधीशो निशापतिः ।अब्जो जैवातृकः सोमो ग्लौर्मृगाङ्कः कलानिधिः ॥
चन्द्रमा के और नाम — विधु, सुधांशु, शुभ्रांशु, ओषधीश, निशापति, अब्ज, जैवातृक, सोम, ग्लौ, मृगांक, कलानिधि।
अमरकोश १.४.२ — कालवर्गः
घस्रो दिनाहनी वा तु क्लीबे दिवसवासरौ ।प्रत्यूषोऽहर्मुखं कल्यमुषःप्रत्युषसी अपि ॥
दिन के नाम — घस्र, दिन, अहन् (नपुं॰), दिवस, वासर। प्रातःकाल के नाम — प्रत्यूष, अहर्मुख, कल्य, उषस्, प्रत्युषस् —
अमरकोश १.१०.३३ — वारिवर्गः
रेवा तु नर्मदा सोमोद्भवा मेकलकन्यका ।करतोया सदानीरा बाहुदा सैतवाहिनी ॥
नर्मदा के नाम — रेवा, नर्मदा, सोमोद्भवा, मेकलकन्यका। करतोया नदी — करतोया, सदानीरा। बाहुदा नदी — बाहुदा, सैतवाहिनी।
अमरकोश २.४.५० — वनौषधिवर्गः
अरिमेदो विट्खदिरे कदरः खदिरे सिते ।सोमवल्कोऽप्यथ व्याघ्रपुच्छगन्धर्वहस्तकौ ॥
दुर्गन्धित खैर — अरिमेद, विट्खदिर; सफ़ेद खैर — कदर, सोमवल्क। एरण्ड के नाम — व्याघ्रपुच्छ, गन्धर्वहस्तक —
अमरकोश २.४.८३ — वनौषधिवर्गः
जीवन्तिका सोमवल्ली विशल्या मधुपर्ण्यपि ।मूर्वा देवी मधुरसा मोरटा तेजनी स्रवा ॥
गिलोय के और नाम — जीवन्तिका, सोमवल्ली, विशल्या, मधुपर्णी। मरोड़फली (मूर्वा) के नाम — मूर्वा, देवी, मधुरसा, मोरटा, तेजनी, स्रवा —
अमरकोश २.४.९५ — वनौषधिवर्गः
रञ्जनी श्रीफली तुत्था द्रोणी दोला च नीलिनी ।अवल्गुजः सोमराजी सुवल्लिः सोमवल्लिका ॥
नील के और नाम — रंजनी, श्रीफली, तुत्था, द्रोणी, दोला, नीलिनी। बावची के नाम — अवल्गुज, सोमराजी, सुवल्ली, सोमवल्लिका —
अमरकोश २.४.१३७ — वनौषधिवर्गः
स्यादृक्षगन्धा छगलान्त्र्यावेगी वृद्धदारकः ।जुङ्गो ब्राह्मी तु मत्स्याक्षी वयस्था सोमवल्लरी ॥
विधारा के नाम — ऋक्षगन्धा, छगलान्त्री, आवेगी, वृद्धदारक, जुंग। ब्राह्मी के नाम — ब्राह्मी, मत्स्याक्षी, वयःस्था, सोमवल्लरी।
अमरकोश २.७.१० — ब्रह्मवर्गः
यष्टा च यजमानश्च स सोमवति दीक्षितः ।इज्याशीलो यायजूको यज्वा तु विधिनेष्टवान् ॥
यज्ञ करने वाला — यष्टा, यजमान। सोमयज्ञ करने वाला — दीक्षित। बार-बार यज्ञ करने के स्वभाव वाला — इज्याशील, यायजूक। विधिपूर्वक यज्ञ कर चुका — यज्वा।
अमरकोश २.७.११ — ब्रह्मवर्गः
स गीर्पतीष्ट्या स्थपतिः सोमपीथी तु सोमपाः ।सर्ववेदाः स येनेष्टो यागः सर्वस्वदक्षिणः ॥
बृहस्पति-यज्ञ करने वाला — स्थपति। सोमपान करने वाला — सोमपीथी, सोमपा। जिसने सर्वस्व दक्षिणा वाला (विश्वजित्) यज्ञ किया हो — सर्ववेदस्।
अमरकोश २.७.१२ — ब्रह्मवर्गः
अनूचानः प्रवचने साङ्गेऽधीती गुरोस्तु यः ।लब्धानुज्ञः समावृत्तः सुत्वा त्वभिषवे कृते ॥
अंगों सहित वेद का अध्येता और प्रवचन में निपुण — अनूचान। गुरु की आज्ञा पाकर (शिक्षा पूरी करके) घर लौटा — समावृत्त। सोमरस निकाल चुका — सुत्वा।
अमरकोश २.७.५१ — ब्रह्मवर्गः
स्वाध्यायः स्याज्जपः सुत्याभिषवः सवनं च सा ।सर्वैनसामपध्वंसि जप्यं त्रिष्वघमर्षणम् ॥
वेद का पाठ — स्वाध्याय, जप। सोमरस निकालना — सुत्या, अभिषव, सवन। सब पापों का नाश करने वाला जप-मन्त्र — अघमर्षण (तीनों लिङ्ग)।
अमरकोश २.९.४० — वैश्यवर्गः
अवन्तिसोमधान्याम्लकुञ्जलानि च काञ्जिके ।सहस्रवेधि जतुकं बाल्हीकं हिङ्गु रामठम् ॥
काँजी के और नाम — अवन्तिसोम, धान्याम्ल, कुंजल, कांजिक। हींग — सहस्रवेधि, जतुक, बाह्लीक, हिंगु, रामठ।
अमरकोश ३.३.९ — नानार्थवर्गः
सिते च खदिरे सोमवल्कः स्यादथ सिह्लके ।तिलकल्के च पिण्याको बाह्लीकं रामठेऽपि च ॥
सोमवल्क — कायफल, सफ़ेद खैर। पिण्याक — लोबान (सिह्लक), तिल की खली। बाह्लीक — हींग (और केसर)।
अमरकोश ३.३.११३ — नानार्थवर्गः
भूतात्मानौ धातृदेहौ मूर्खनीचौ पृथग्जनौ ।ग्रावाणौ शैलपाषाणौ पत्रिणौ शरपक्षिणौ ॥
भूतात्मा — ब्रह्मा (धाता), शरीर (जीव)। पृथग्जन — मूर्ख, नीच (साधारण जन)। ग्रावा — पर्वत, पत्थर। पत्री — बाण, पक्षी।
अमरकोश ३.३.११९ — नानार्थवर्गः
इनः सूर्ये प्रभौ राजा मृगाङ्के क्षत्रिये नृपे ।वाणिन्यौ नर्तकीदूत्यौ स्रवन्त्यामपि वाहिनी ॥
इन — सूर्य, स्वामी। राजा — चन्द्रमा, क्षत्रिय, नृप। वाणिनी — नर्तकी, दूती (और चतुर स्त्री)। वाहिनी — नदी भी (सेना भी)।
अमरकोश ३.३.१४७ — नानार्थवर्गः
धर्माः पुण्ययमन्यायस्वभावाचारसोमपाः ।उपायपूर्व आरम्भ उपधा चाप्युपक्रमः ॥
धर्म — पुण्य, यमराज, न्याय, स्वभाव, आचार, सोमपान करने वाला (यज्ञकर्ता)। उपक्रम — उपाय सोचकर आरम्भ, (मन्त्रियों की) परीक्षा।
अमरकोश ३.३.१६९ — नानार्थवर्गः
रूप्यं प्रशस्तरूपेऽपि वदान्यो वल्गुवागपि ।न्याय्येऽपि मध्यं सौम्यं तु सुन्दरे सोमदैवते ॥
रूप्य — सुन्दर रूप वाला भी (चाँदी भी)। वदान्य — मधुरभाषी भी (दानी भी)। मध्य — न्यायोचित भी (बीच भी)। सौम्य — सुन्दर (शान्त), चन्द्रमा जिसका देवता हो (बुध)।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें