🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:18:50 PM · CDSHARMA.IN

📜 अमरकोश

मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित

← सूची · "स्तुति" के १० परिणाम

अमरकोश १.१.९ — स्वर्गवर्गः
बर्हिर्मुखाः क्रतुभुजो गीर्वाणा दानवारयः ।वृन्दारका दैवतानि पुंसि वा देवताः स्त्रियाम् ॥
देवताओं के और नाम — बर्हिर्मुख, क्रतुभुज्, गीर्वाण, दानवारि, वृन्दारक (पुंलिङ्ग); 'दैवत' नपुंसक या विकल्प से पुंलिङ्ग; 'देवता' स्त्रीलिङ्ग।
अमरकोश १.६.११ — शब्दादिवर्गः
अभिशापः प्रणादस्तु शब्दः स्यादनुरागजः ।यशः कीर्तिः समज्ञा च स्तवः स्तोत्रं स्तुतिर्नुतिः ॥
झूठे पाप का आरोप 'अभिशाप' भी कहलाता है। प्रेम से निकली ध्वनि 'प्रणाद'। यश के नाम — यशस्, कीर्ति, समज्ञा। स्तुति के — स्तव, स्तोत्र, स्तुति, नुति।
अमरकोश २.८.९७ — क्षत्रियवर्गः
वैतालिका बोधकराश्चाक्रिका घाण्टिकार्थकाः ।स्युर्मागधास्तु मगधा बन्दिनः स्तुतिपाठकाः ॥
(राजा को प्रातः गीतों से) जगाने वाले — वैतालिक, बोधकर। घण्टा बजाने वाले — चाक्रिक, घाण्टिक। वंश-कीर्ति गाने वाले — मागध, मगध। स्तुति गाने वाले — बन्दी, स्तुतिपाठक।
अमरकोश २.९.५१ — वैश्यवर्गः
म्रक्षणाभ्यञ्जने तैलं कृसरस्तु तिलौदनः ।गव्यं त्रिषु गवां सर्वं गोविड्गोमयस्त्रियाम् ॥
तेल — म्रक्षण, अभ्यंजन, तैल। तिल-चावल की खिचड़ी — कृसर, तिलौदन। गाय से प्राप्त सब कुछ — गव्य (तीनों लिङ्ग)। गोबर — गोविष्, गोमय (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश ३.१.३८ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
रवणः शब्दनो नान्दीवादी नान्दीकरः समौ ।जडोऽज्ञ एडमूकस्तु वक्तुं श्रोतुमशिक्षिते ॥
शब्द करने वाला — रवण, शब्दन। नाटक के आरम्भ में मंगल-स्तुति (नान्दी) पढ़ने वाला — नान्दीवादी, नान्दीकर। जड़ — जड, अज्ञ। बोलने-सुनने में असमर्थ (गूँगा-बहरा) — एडमूक।
अमरकोश ३.१.१०८ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
सङ्गीर्णविदितसंश्रुतसमाहितोपश्रुतोपगतम् ।ईलितशस्तपणायितपनायितप्रणुतपणितपनितानि ॥
स्वीकृत के और नाम — संगीर्ण, विदित, संश्रुत, समाहित, उपश्रुत, उपगत। स्तुति किया हुआ — ईलित, शस्त, पणायित, पनायित, प्रणुत, पणित, पनित —
अमरकोश ३.१.१०९ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
अपि गीर्णवर्णिताभिष्टुतेडितानि स्तुतार्थानि ।भक्षितचर्वितलिप्तप्रत्यवसितगिलितखादितप्सातम् ॥
स्तुति किये के और नाम — गीर्ण, वर्णित, अभिष्टुत, ईडित, स्तुत। खाया हुआ — भक्षित, चर्वित, लिप्त, प्रत्यवसित, गिलित, खादित, प्सात —
अमरकोश ३.२.३४ — सङ्कीर्णवर्गः
प्रेषणं यत्समाहूय तत्र स्यात्प्रतिशासनम् ।स संस्तावः क्रतुषु या स्तुतिभूमिर्द्विजन्मनाम् ॥
बुलाकर (सेवक को) भेजना — प्रतिशासन। यज्ञ में स्तुति करने वाले ब्राह्मणों के बैठने का स्थान — संस्ताव।
अमरकोश ३.३.५४ — नानार्थवर्गः
निर्व्यापारस्थितौ कालविशेषोत्सवयोः क्षणः ।वर्णो द्विजादौ शुक्लादौ स्तुतौ वर्णं तु वाक्षरे ॥
क्षण — कामकाज से ख़ाली समय (फ़ुर्सत), समय का एक अंश, उत्सव। वर्ण — ब्राह्मण आदि वर्ण, सफ़ेद आदि रंग, स्तुति; अक्षर (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश ३.५.४ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
तल्वृन्दे येनिकट्यत्रा वैरमैथुनिकादिवुन् ।स्त्रीभावादावनि क्तिण् ण्वुल्णच्ण्वुच्क्यब्युजिञ्ङ्नि शाः ॥
समूह के अर्थ में 'तल्' प्रत्यय (जनता, ग्रामता) स्त्रीलिङ्ग; वैर, मैथुन आदि में 'वुन्'; और भाव आदि में अनि, क्तिन् (गति, मति), ण्वुल्, णच्, ण्वुच्, क्यप्, युच् (कारणा), इञ्, श (क्रिया) आदि प्रत्ययों से बने शब्द स्त्रीलिङ…
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें