📜 अमरकोश
मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित
← सूची · "स्तृ" के १८ परिणाम
अमरकोश २.४.१६५ — वनौषधिवर्गः
लामज्जकं लघुलयमवदाहेष्टकापथे ।नडादयस्तृणं गर्मुच्छ्यामाकप्रमुखा अपि ॥
ख़स के और नाम — लामज्जक, लघुलय, अवदाह, इष्टकापथ। नरकट आदि, गर्मुत् और साँवा आदि भी 'तृण' (घास) कहलाते हैं।
अमरकोश २.४.१६७ — वनौषधिवर्गः
छत्रातिच्छत्रपालघ्नौ मालातृणकभूस्तृणे ।शष्पं बालतृणं घासो यवसं तृणमर्जुनम् ॥
छत्र-घास — छत्रा, अतिच्छत्र, पालघ्न; एक घास-विशेष — मालातृणक, भूस्तृण; कोमल नई घास — शष्प, बालतृण; पशुओं का चारा — घास, यवस; घास (सामान्य) — तृण, अर्जुन।
अमरकोश २.४.१६८ — वनौषधिवर्गः
तृणानां संहतिस्तृण्या नड्या तु नडसंहतिः ।तृणराजाह्वयस्तालो नालिकेरस्तु लाङ्गली ॥
घास का समूह — तृण्या; नरकट का समूह — नड्या। ताड़ — ताल (जिसे 'तृणराज' भी कहते हैं)। नारियल — नालिकेर, लांगली।
अमरकोश २.६.५४ — मनुष्यवर्गः
व्रणोऽस्त्रियामीर्ममरुः क्लीबे नाडीव्रणः पुमान् ।कोठो मण्डलकं कुष्ठश्वित्रे दुर्नामकार्शसी ॥
घाव — व्रण (पुं॰/नपुं॰), ईर्म, अरुस् (नपुं॰); नासूर — नाडीव्रण (पुं॰)। गोल चकत्तों वाला चर्मरोग — कोठ, मण्डलक। कोढ़ — कुष्ठ, श्वित्र। बवासीर — दुर्नामक, अर्शस्।
अमरकोश २.६.८५ — मनुष्यवर्गः
अङ्गुष्ठे सकनिष्ठे स्याद्वितस्तिर्द्वादशाङ्गुलः ।पाणौ चपेटप्रतलप्रहस्ता विस्तृताङ्गुलौ ॥
अँगूठे से छोटी उँगली तक फैलाने की दूरी — वितस्ति, द्वादशांगुल (बालिश्त)। उँगलियाँ फैला हुआ हाथ — चपेट (थप्पड़), प्रतल, प्रहस्त।
अमरकोश २.६.८७ — मनुष्यवर्गः
प्रकोष्ठे विस्तृतकरे हस्तो मुष्ट्या तु बद्धया ।स रत्निः स्यादरत्निस्तु निष्कनिष्ठेन मुष्टिना ॥
कोहनी से फैली उँगलियों के सिरे तक का माप — हस्त (हाथ)। बँधी मुट्ठी तक — रत्नि। छोटी उँगली खुली रखकर बँधी मुट्ठी तक — अरत्नि।
अमरकोश २.६.८८ — मनुष्यवर्गः
व्यामो बाह्वोः सकरयोस्ततयोस्तिर्यगन्तरम् ।ऊर्ध्वविस्तृतदोः पाणिनृमाने पौरुषं त्रिषु ॥
दोनों बाँहें हाथों सहित दोनों ओर फैलाने पर बीच की दूरी — व्याम (पुरसा)। बाँहें ऊपर उठाए खड़े मनुष्य की ऊँचाई का माप — पौरुष (तीनों लिङ्ग)।
अमरकोश २.८.२२ — क्षत्रियवर्गः
पञ्च त्रिष्वषडक्षीणो यस्तृतीयाद्यगोचरः ।विविक्तविजनच्छन्ननिःशलाकास्तथा रहः ॥
(आगे के) पाँच शब्द तीनों लिङ्गों में — जो मन्त्रणा तीसरे व्यक्ति को ज्ञात न हो — अषडक्षीण (छह आँखों तक न पहुँची)। एकान्त — विविक्त, विजन, छन्न, निःशलाक, रहस् —
अमरकोश २.८.३८ — क्षत्रियवर्गः
अवग्रहो ललाटं स्यादीषिका त्वक्षिकूटकम् ।अपाङ्गदेशो निर्याणं कर्णमूलं तु चूलिका ॥
हाथी का माथा — अवग्रह। आँख का गोलक — ईषिका। आँख के कोने का भाग — निर्याण। कान की जड़ — चूलिका।
अमरकोश २.९.२२ — वैश्यवर्गः
धान्यं व्रीहिः स्तम्बकरिः स्तम्बो गुच्छस्तृणादिनः ।नाडी नालञ्च काण्डोऽस्य पलालोऽस्त्री सनिष्फलः ॥
अनाज — धान्य, व्रीहि, स्तम्बकरि। घास आदि का गुच्छा — स्तम्ब, गुच्छ। उसका डण्ठल — नाडी, नाल। दानों से रहित डण्ठल (पुआल) — पलाल (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश २.१०.३४ — शूद्रवर्गः
आस्फोटनी वेधनिका कृपाणी कर्तरी समे ।वृक्षादनी वृक्षभेदी टङ्कः पाषाणदारणः ॥
(मोती आदि में) छेद करने का बर्मा — आस्फोटनी, वेधनिका। कैंची — कृपाणी, कर्तरी। पेड़ काटने की आरी/कुल्हाड़ी — वृक्षादनी, वृक्षभेदी। पत्थर तोड़ने की टाँकी — टंक, पाषाणदारण।
अमरकोश ३.१.२२ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
सर्वान्नीनस्तु सर्वान्नभोजी गृध्नुस्तु गर्धनः ।लुब्धोऽभिलाषुकस्तृष्णक्समौ लोलुपलोलुभौ ॥
सब प्रकार का अन्न खाने वाला — सर्वान्नीन, सर्वान्नभोजी। लोभी — गृध्नु, गर्धन, लुब्ध, अभिलाषुक, तृष्णज्। अति लोभी — लोलुप, लोलुभ।
अमरकोश ३.१.८५ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
ग्रन्थितं सन्दितं दृब्धं विसृतं विस्तृतं ततम् ।अन्तर्गतं विस्मृतं स्यात्प्राप्तप्रणिहिते समे ॥
गूँथा हुआ — ग्रन्थित, सन्दित, दृब्ध। फैला हुआ — विसृत, विस्तृत, तत। भूला हुआ — अन्तर्गत, विस्मृत। प्राप्त — प्राप्त, प्रणिहित।
अमरकोश ३.१.१०२ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
हृष्टे मत्तस्तृप्तः प्रह्लन्नः प्रमुदितः प्रीतः ।छिन्नं छातं लूनं कृत्तं दातं दितं छितं वृक्णम् ॥
प्रसन्न — हृष्ट, मत्त, तृप्त, प्रह्लन्न, प्रमुदित, प्रीत। काटा हुआ — छिन्न, छात, लून, कृत्त, दात, दित, छित, वृक्ण।
अमरकोश ३.१.११० — विशेष्यनिघ्नवर्गः
अभ्यवहृतान्नजग्धग्रस्तग्लस्ताशितं भुक्ते ।क्षेपिष्ठक्षोदिष्ठप्रेष्ठवरिष्ठस्थविष्ठबंहिष्ठाः ॥
खाया हुआ — अभ्यवहृत, अन्न, जग्ध, ग्रस्त, ग्लस्त, अशित, भुक्त। क्षेपिष्ठ (सबसे शीघ्र), क्षोदिष्ठ (सबसे छोटा), प्रेष्ठ (सबसे प्रिय), वरिष्ठ (सबसे विस्तृत), स्थविष्ठ (सबसे स्थूल), बंहिष्ठ (सबसे अधिक) —
अमरकोश ३.१.१११ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
क्षिप्रक्षुद्राभीप्सितपृथुपीवरबहुलप्रकर्षार्थाः ।साधिष्ठद्राघिष्ठस्फेष्ठगरिष्ठह्रसिष्ठवृन्दिष्ठाः ॥
ये क्रमशः शीघ्र, छोटा, प्रिय, विस्तृत, स्थूल और बहुल के अतिशय (सबसे अधिक) अर्थ में हैं। (वैसे ही) साधिष्ठ (सबसे दृढ़), द्राघिष्ठ (सबसे लम्बा), स्फेष्ठ (सबसे अधिक), गरिष्ठ (सबसे भारी), ह्रसिष्ठ (सबसे छोटा), वृन्दिष्ठ (सब…
अमरकोश ३.३.८ — नानार्थवर्गः
स्याद्भूतिकं तु भूनिम्बे कत्तृणे भूस्तृणेऽपि च ।ज्योत्स्निकायां च घोषे च कोशातक्यथ कट्फले ॥
भूतिक — चिरायता, कत्तृण (एक घास), भूस्तृण। कोशातकी — तोरई (ज्योत्स्निका), घोषा (एक बेल)। और कायफल के अर्थ में —
अमरकोश ३.३.२५० — नानार्थवर्गः
वृद्धप्रशंसयोर्ज्यायान्कनीयांस्तु युवाल्पयोः ।वरीयांस्तूरुवरयोः साधीयान्साधुबाढयोः ॥
ज्यायान् — अधिक बूढ़ा, अधिक प्रशंसनीय (श्रेष्ठ)। कनीयान् — अधिक युवा, अधिक छोटा। वरीयान् — अधिक विस्तृत, अधिक श्रेष्ठ। साधीयान् — अधिक अच्छा, अधिक दृढ़।