🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:35:16 PM · CDSHARMA.IN

📜 अमरकोश

मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित

← सूची · "स्वर्" के ३७ परिणाम

अमरकोश १.१.६ — स्वर्गवर्गः
स्वरव्ययं स्वर्गनाकत्रिदिवत्रिदशालयाः ।सुरलोको द्योदिवौ द्वे स्त्रियां क्लीबे त्रिविष्टपम् ॥
स्वर्ग के नाम — स्वः (अव्यय); स्वर्ग, नाक, त्रिदिव, त्रिदशालय, सुरलोक (पुंलिङ्ग); द्यौ और दिव् — ये दो स्त्रीलिङ्ग में; त्रिविष्टप नपुंसकलिङ्ग में।
अमरकोश १.१.७ — स्वर्गवर्गः
अमरा निर्जरा देवास्त्रिदशा विबुधाः सुराः ।सुपर्वाणः सुमनसस्त्रिदिवेशा दिवौकसः ॥
देवताओं के नाम — अमर, निर्जर, देव, त्रिदश, विबुध, सुर, सुपर्वन्, सुमनस्, त्रिदिवेश, दिवौकस् (सब पुंलिङ्ग)।
अमरकोश १.१.५९ — स्वर्गवर्गः
स्यात्सुधर्मा देवसभा पीयूषममृतं सुधा ।मन्दाकिनी वियद्गङ्गा स्वर्णदी सुरदीर्घिका ॥
देवताओं की सभा 'सुधर्मा' कहलाती है। अमृत के नाम — पीयूष, अमृत, सुधा। आकाश-गंगा के नाम — मन्दाकिनी, वियद्गंगा, स्वर्णदी, सुरदीर्घिका।
अमरकोश १.१.६० — स्वर्गवर्गः
मेरुः सुमेरुर्हेमाद्री रत्नसानुः सुरालयः ।पञ्चैते देवतरवो मन्दारः पारिजातकः ॥
मेरु पर्वत के नाम — मेरु, सुमेरु, हेमाद्रि, रत्नसानु, सुरालय। मन्दार, पारिजातक — (और आगे के तीन) ये पाँच देववृक्ष हैं —
अमरकोश १.१.६१ — स्वर्गवर्गः
सन्तानः कल्पवृक्षश्च पुंसि वा हरिचन्दनम् ।सनत्कुमारो वैधात्रः स्वर्वैद्यावश्विनीसुतौ ॥
(पाँच देववृक्ष — मन्दार, पारिजात,) सन्तान, कल्पवृक्ष और हरिचन्दन (नपुं॰ या पुं॰)। सनत्कुमार को 'वैधात्र' (ब्रह्मा का पुत्र) कहते हैं। स्वर्ग के वैद्य अश्विनीकुमार हैं —
अमरकोश १.१.६२ — स्वर्गवर्गः
नासत्यावश्विनौ दस्रावाश्विनेयौ च तावुभौ ।स्त्रियां बहुष्वप्सरसः स्वर्वेश्या उर्वशीमुखाः ॥
उन दोनों (अश्विनीकुमारों) के नाम — नासत्य, अश्विन्, दस्र, आश्विनेय (सदा द्विवचन में)। अप्सराएँ स्त्रीलिङ्ग बहुवचन में 'अप्सरस्', 'स्वर्वेश्या' कहलाती हैं — उर्वशी आदि।
अमरकोश १.१.८७ — स्वर्गवर्गः
महापद्मश्च पद्मश्च शङ्खो मकरकच्छपौ ।मुकुन्दकुन्दनीलाश्च खर्वश्च निधयो नव ॥
महापद्म, पद्म, शंख, मकर, कच्छप, मुकुन्द, कुन्द, नील और खर्व — ये नौ निधियाँ हैं।
अमरकोश १.२.२ — व्योमवर्गः
वियद्विष्णुपदं वा तु पुंस्याकाशविहायसी ।विहायसोऽपि नाकोऽपि द्युरपि स्यात्तदव्ययम् ॥
आकाश के और नाम — वियत्, विष्णुपद; आकाश और विहायस् (पुंलिङ्ग में भी); विहायस, नाक और द्यु भी — (इनमें 'द्यु') अव्यय है।
अमरकोश १.३.४ — दिग्वर्गः
कुबेरः ईशः पतयः पूर्वादीनां दिशां क्रमात् ।रविः शुक्रो महीसूनुः स्वर्भानुर्भानुजो विधुः ॥
(इन्द्र, अग्नि, यम, नैरृत, वरुण, वायु,) कुबेर और ईश (शिव) — ये क्रमशः पूर्व आदि (आठ) दिशाओं के स्वामी हैं। सूर्य, शुक्र, मंगल, राहु, शनि, चन्द्र —
अमरकोश १.३.२८ — दिग्वर्गः
रौहिणेयो बुधः सौम्यः समौ सौरिशनैश्चरौ ।तमस्तु राहुः स्वर्भानुः सैंहिकेयो विधुन्तुदः ॥
बुध के नाम — रौहिणेय, बुध, सौम्य। शनि के — सौरि, शनैश्चर (समानार्थक)। राहु के — तम, राहु, स्वर्भानु, सैंहिकेय, विधुन्तुद।
अमरकोश १.७.७ — नाट्यवर्गः
स्याद्यशः पटहो ढक्का भेरी स्त्री दुन्दुभिः पुमान् ।आनकः पटहोऽस्त्री स्यात्कोणो वीणादि वादनम् ॥
विजय-ढोल — यशःपटह, ढक्का; नगाड़ा — भेरी (स्त्री॰), दुन्दुभि (पुं॰); ढोल — आनक, पटह (पुं॰/नपुं॰)। वीणा आदि बजाने की डण्डी 'कोण' कहलाती है।
अमरकोश १.१०.३२ — वारिवर्गः
भागीरथी त्रिपथगा त्रिस्रोता भीष्मसूरपि ।कालिन्दी सूर्यतनया यमुना शमनस्वसा ॥
गंगा के और नाम — भागीरथी, त्रिपथगा, त्रिस्रोता, भीष्मसू। यमुना के नाम — कालिन्दी, सूर्यतनया, यमुना, शमनस्वसा।
अमरकोश १.१०.४४ — वारिवर्गः
संवर्तिका नवदलं बीजकोशो वराटकः ॥
कमल का नया (मुड़ा हुआ) पत्ता — संवर्तिका, नवदल; कमल का बीज-कोश (छत्ता) — बीजकोश, वराटक।
अमरकोश २.१.२० — भूमिवर्गः
द्यावापृथिव्यौ रोदस्यौ द्यावाभूमी च रोदसी ।दिवस्पृथिव्यौ गञ्जा तु रुमा स्याल्लवणाकरः ॥
आकाश और पृथ्वी (एक साथ) — द्यावापृथिवी, रोदसी, द्यावाभूमी, दिवस्पृथिवी (द्विवचन); नमक की खान — गञ्जा, रुमा, लवणाकर।
अमरकोश २.४.२६ — वनौषधिवर्गः
पारिभद्रे निम्बतरुर्मन्दारः पारिजातकः ।तिनिशे स्यन्दनो नेमी रथद्रुरतिमुक्तकः ॥
फरहद (पारिभद्र) के नाम — निम्बतरु, मन्दार, पारिजातक। तिनसा (तिनिश) के नाम — स्यन्दन, नेमी, रथद्रु, अतिमुक्तक —
अमरकोश २.४.१३८ — वनौषधिवर्गः
पटुपर्णी हैमवती स्वर्णक्षीरी हिमावती ।हयपुच्छी तु काम्बोजी माषपर्णी महासहा ॥
सत्यानाशी/स्वर्णक्षीरी के नाम — पटुपर्णी, हैमवती, स्वर्णक्षीरी, हिमावती। माषपर्णी (जंगली उड़द) — हयपुच्छी, काम्बोजी, माषपर्णी, महासहा।
अमरकोश २.६.२९ — मनुष्यवर्गः
जनयित्री प्रसूर्माता जननी भगिनी स्वसा ।ननान्दा तु स्वसा पत्युर्नप्त्री पौत्री सुतात्मजा ॥
माता — जनयित्री, प्रसू, माता, जननी। बहन — भगिनी, स्वसा। पति की बहन (ननद) — ननान्दा। पोती — नप्त्री, पौत्री, सुतात्मजा।
अमरकोश २.६.१०५ — मनुष्यवर्गः
ग्रैवेयकं कण्ठभूषा लम्बनं स्याल्ललन्तिका ।स्वर्णैः प्रालम्बिकाथोरः सूत्रिका मौक्तिकैः कृता ॥
गले का गहना — ग्रैवेयक, कण्ठभूषा। लटकने वाला हार — लम्बन, ललन्तिका। सोने का लम्बा हार — प्रालम्बिका। मोतियों से बनी छाती की माला — उरःसूत्रिका।
अमरकोश २.६.१३२ — मनुष्यवर्गः
गन्धसारो मलयजो भद्रश्रीश्चन्दनोऽस्त्रियाम् ।तैलपर्णिकगोशीर्षे हरिचन्दनमस्त्रियाम् ॥
चन्दन — गन्धसार, मलयज, भद्रश्री, चन्दन (पुं॰/नपुं॰)। विशेष (पीला) चन्दन — तैलपर्णिक, गोशीर्ष, हरिचन्दन (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश २.८.३१ — क्षत्रियवर्गः
प्रक्रिया त्वधिकारः स्याच्चामरं तु प्रकीर्णकम् ।नृपासनं यत्तद्भद्रासनं सिंहासनं तु तत् ॥
(छत्र-चँवर आदि राजसी) अधिकार — प्रक्रिया, अधिकार। चँवर — चामर, प्रकीर्णक। राजा का आसन — नृपासन, भद्रासन; वही (स्वर्णमय) — सिंहासन।
अमरकोश २.८.३२ — क्षत्रियवर्गः
हैमं छत्रं त्वातपत्रं राज्ञस्तु नृपलक्ष्म तत् ।भद्रकुम्भः पूर्णकुम्भो भृङ्गारः कनकालुका ॥
छाता — छत्र, आतपत्र (धूप से बचाने वाला)। राजा का स्वर्ण-छत्र — नृपलक्ष्म (राजचिह्न)। मंगल-कलश — भद्रकुम्भ, पूर्णकुम्भ। सोने की झारी — भृंगार, कनकालुका।
अमरकोश २.९.८७ — वैश्यवर्गः
तुला स्त्रियां पलशतं भारः स्याद्विंशतिस्तुलाः ।आचितो दश भाराः स्युः शाकटो भार आचितः ॥
सौ पल — तुला (स्त्री॰)। बीस तुला — भार। दस भार — आचित; एक गाड़ी भर बोझ — आचित (शाकट भार)।
अमरकोश २.९.९४ — वैश्यवर्गः
स्वर्णं सुवर्णं कनकं हिरण्यं हेमहाटकम् ।तपनीयं शातकुम्भं गाङ्गेयं भर्म कर्बुरम् ॥
सोने के नाम — स्वर्ण, सुवर्ण, कनक, हिरण्य, हेम, हाटक, तपनीय, शातकुम्भ, गांगेय, भर्म, कर्बुर —
अमरकोश २.९.९५ — वैश्यवर्गः
चामीकरं जातरूपं महारजतकाञ्चने ।रुक्मं कार्तस्वरं जाम्बूनदमष्टापदोऽस्त्रियाम् ॥
सोने के और नाम — चामीकर, जातरूप, महारजत, कांचन, रुक्म, कार्तस्वर, जाम्बूनद, अष्टापद (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश २.१०.८ — शूद्रवर्गः
नाडिन्धमः स्वर्णकारः कलादो रुक्मकारकः ।स्याच्छाङ्खिकः काम्बविकः शौल्बिकस्ताम्रकुट्टकः ॥
सुनार — नाडिन्धम (फुँकनी से फूँकने वाला), स्वर्णकार, कलाद, रुक्मकारक। शंख का काम करने वाला — शांखिक, काम्बविक। ठठेरा (ताँबे का काम करने वाला) — शौल्बिक, ताम्रकुट्टक।
अमरकोश ३.३.२ — नानार्थवर्गः
आकाशे त्रिदिवे नाको लोकस्तु भुवने जने ।पद्ये यशसि च श्लोकः शरे खड्गे च सायकः ॥
नाक — आकाश, स्वर्ग। लोक — संसार, जन (लोग)। श्लोक — पद्य, यश। सायक — बाण, तलवार।
अमरकोश ३.३.१२ — नानार्थवर्गः
शालावृकाः कपिक्रोष्टुश्वानः स्वर्णेऽपि गैरिकम् ।पीडार्थेऽपि व्यलीकं स्यादलीकं त्वप्रियेऽनृते ॥
शालावृक — बन्दर, सियार, कुत्ता। गैरिक — सोना भी (गेरू भी)। व्यलीक — पीड़ा भी (अप्रिय/झूठ भी)। अलीक — अप्रिय, असत्य।
अमरकोश ३.३.१४ — नानार्थवर्गः
दीनारेऽपि च निष्कोऽस्त्री कल्कोऽस्त्री शमलैनसोः ।दम्भेऽप्यथ पिनाकोऽस्त्री शूलशङ्करधन्वनोः ॥
निष्क (पुं॰/नपुं॰) — (उपर्युक्त सब) और दीनार (सिक्का) भी। कल्क — मैल, पाप, दम्भ (और पीसी औषधि)। पिनाक — त्रिशूल, शिव का धनुष।
अमरकोश ३.३.३० — नानार्थवर्गः
यानाद्यङ्गे युगः पुंसि युगं युग्मे कृतादिषु ।स्वर्गेषुपशुवाग्वज्रदिङ्नेत्रधृणिभूजले ॥
युग — (पुं॰) गाड़ी का जुआ; (नपुं॰) जोड़ा, सत्ययुग आदि। (गो —) स्वर्ग, बाण, पशु (गाय), वाणी, वज्र, दिशा, नेत्र, किरण, पृथ्वी, जल —
अमरकोश ३.३.३१ — नानार्थवर्गः
लक्ष्यदृष्ट्या स्त्रियां पुंसि गौर्लिङ्गं चिह्नशेफसोः ।शृङ्गं प्राधान्यसान्वोश्च वराङ्गं मूर्धगुह्ययोः ॥
गो (पुं॰/स्त्री॰, प्रयोग देखकर) — स्वर्ग, बाण, पशु, वाणी, वज्र, दिशा, आँख, किरण, पृथ्वी, जल। लिंग — चिह्न, जननेन्द्रिय। शृंग — प्रधानता, पर्वत का शिखर (और सींग)। वरांग — सिर, गुप्तांग।
अमरकोश ३.३.१७४ — नानार्थवर्गः
स्वर्णेऽपि राः परिकरः पर्यङ्कपरिवारयोः ।मुक्ताशुद्धौ च तारः स्याच्छारो वायौ स तु त्रिषु ॥
रै — सोना भी (धन भी)। परिकर — पलंग, परिवार (और कमरबन्द)। तार — मोती की चमक/शुद्धता (और ऊँचा स्वर, तारा)। शार — वायु (पुं॰); चितकबरा (तीनों लिङ्ग) —
अमरकोश ३.३.१९१ — नानार्थवर्गः
स्वर्णेऽपि भूरिचन्द्रौ द्वौ द्वारमात्रेऽपि गोपुरम् ।गुहादम्भौ गह्वरे द्वे रहोऽन्तिकमुपह्वरे ॥
भूरि, चन्द्र — सोना भी। गोपुर — कोई भी द्वार (नगर/मन्दिर का मुख्य द्वार)। गह्वर — गुफा, दम्भ। उपह्वर — एकान्त, निकट।
अमरकोश ३.३.२४६ — नानार्थवर्गः
तेजः पुरीषयोर्वर्चो महस्तूत्सवतेजसोः ।रजो गुणे च स्त्रीपुष्पे राहौ ध्वान्ते गुणे तमः ॥
वर्चस् — तेज, मल। महस् — उत्सव, तेज। रजस् — रजोगुण, स्त्री का मासिक धर्म (और धूल)। तमस् — राहु, अन्धकार, तमोगुण।
अमरकोश ३.३.२४८ — नानार्थवर्गः
ओकः सद्माश्रयश्चौकाः पयः क्षीरं पयोऽम्बु च ।ओजो दीप्तौ बले स्रोत इन्द्रिये निम्नगारये ॥
ओकस् (नपुं॰) — घर; ओकस् (पुं॰) — आश्रय। पयस् — दूध, जल। ओजस् — कान्ति, बल। स्रोतस् — इन्द्रिय, नदी का प्रवाह।
अमरकोश ३.३.२६४ — नानार्थवर्गः
गर्हासमुच्चयप्रश्नशङ्कासम्भावनास्वपि ।उपमायां विकल्पे वा सामि त्वर्धे जुगुप्सिते ॥
'अपि' — निन्दा, समुच्चय (भी), प्रश्न, शंका, सम्भावना। 'वा' — उपमा (जैसे), विकल्प (या)। 'सामि' — आधा, निन्दित।
अमरकोश ३.३.२६९ — नानार्थवर्गः
ऊरर्यूरी चोररी च विस्तारेऽङ्गीकृतौ त्रयम् ।स्वर्गे परे च लोके स्वर्वार्तासम्भाव्ययोः किल ॥
'ऊररी/ऊरी/उररी' — विस्तार, स्वीकार ('उररीकृत' = स्वीकृत)। 'स्वर्' — स्वर्ग, परलोक। 'किल' — कहते हैं (लोक-वार्ता), सम्भावना।
अमरकोश ३.५.११ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
पुंस्त्वे सभेदानुचराः सपर्यायाः सुरासुराः ।स्वर्गयागाद्रिमेघाब्धिद्रुकालासिशरारयः ॥
पुल्लिंग में — देवता और असुर (उनके भेद, अनुचर और पर्यायों सहित); स्वर्ग, यज्ञ, पर्वत, बादल, समुद्र, वृक्ष, काल, तलवार, बाण, शत्रु (के नाम और पर्याय) —
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें