📜 अमरकोश
मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित
← सूची · "हारा" के १० परिणाम
अमरकोश १.१.१० — स्वर्गवर्गः
आदित्यविश्ववसवस्तुषिताभास्वरानिलाः ।महाराजिकसाध्याश्च रुद्राश्च गणदेवताः ॥
आदित्य, विश्वेदेव, वसु, तुषित, आभास्वर, अनिल (मरुत्), महाराजिक, साध्य और रुद्र — ये गणदेवता (समूह में रहने वाले देवता) कहलाते हैं।
अमरकोश १.७.१४ — नाट्यवर्गः
राजा भट्टारको देवस्तत्सुता भर्तृदारिका ।देवी कृताभिषेकायामितरासु तु भट्टिनी ॥
नाटक में राजा को 'भट्टारक' या 'देव', राजकुमारी को 'भर्तृदारिका', अभिषिक्त पटरानी को 'देवी' और अन्य रानियों को 'भट्टिनी' कहते हैं।
अमरकोश २.४.१ — वनौषधिवर्गः
अटव्यरण्यं विपिनं गहनं काननं वनम् ।महारण्यमरण्यानी गृहारामास्तु निष्कुटाः ॥
वन के नाम — अटवी, अरण्य, विपिन, गहन, कानन, वन। विशाल वन — महारण्य, अरण्यानी। घर के उद्यान — गृहाराम, निष्कुट।
अमरकोश २.४.१४० — वनौषधिवर्गः
एलापर्णी तु सुवहा रास्ना युक्तरसा च सा ।चाङ्गेरी चुक्रिका दन्तशठाम्बष्ठाम्ललोणिका ॥
एलापर्णी (रास्ना-भेद) — एलापर्णी, सुवहा, रास्ना, युक्तरसा। अमलोनी (खट्टी बूटी) के नाम — चांगेरी, चुक्रिका, दन्तशठा, अम्बष्ठा, अम्ललोणिका।
अमरकोश २.८.५ — क्षत्रियवर्गः
महामात्राः प्रधानानि पुरोधास्तु पुरोहितः ।द्रष्टरि व्यवहाराणां प्राड्विवाकाक्षदर्शकौ ॥
मुख्य अधिकारी — महामात्र, प्रधान। राजपुरोहित — पुरोधस्, पुरोहित। मुक़दमों का निर्णय करने वाला (न्यायाधीश) — प्राड्विवाक, अक्षदर्शक।
अमरकोश २.८.२५ — क्षत्रियवर्गः
न्याय्यं च त्रिषु षट्संप्रधारणा तु समर्थनम् ।अववादस्तु निर्देशो निदेशः शासनं च सः ॥
(और) न्याय्य — ये छह तीनों लिङ्गों में। (उचित-अनुचित का) विचार करके निश्चय — सम्प्रधारणा, समर्थन। आज्ञा — अववाद, निर्देश, निदेश, शासन —
अमरकोश २.८.१०५ — क्षत्रियवर्गः
सम्प्रहाराभिसम्पातकलिसंस्फोटसंयुगाः ।अभ्यामर्दसमाघातसंग्रामाभ्यागमाहवाः ॥
युद्ध के और नाम — सम्प्रहार, अभिसम्पात, कलि, संस्फोट, संयुग, अभ्यामर्द, समाघात, संग्राम, अभ्यागम, आहव।
अमरकोश २.८.११२ — क्षत्रियवर्गः
पराजितपराभूतौ त्रिषु नष्टतिरोहितौ ।प्रमापणं निबर्हणं निकारणं विशारणम् ॥
हारा हुआ — पराजित, पराभूत; छिपा/भागा हुआ — नष्ट, तिरोहित (तीनों लिङ्ग)। मारना (वध) — प्रमापण, निबर्हण, निकारण, विशारण —
अमरकोश ३.२.१९ — सङ्कीर्णवर्गः
हिंसाकर्माभिचारः स्याज्जागर्या जागरा द्वयोः ।विघ्नोऽन्तरायः प्रत्यूहः स्यादुपघ्नोऽन्तिकाश्रये ॥
(तन्त्र से) मारण आदि — अभिचार। जागना — जागर्या, जागरा (पुं॰/स्त्री॰)। बाधा — विघ्न, अन्तराय, प्रत्यूह। निकट का सहारा — उपघ्न, अन्तिकाश्रय।
अमरकोश ३.३.११२ — नानार्थवर्गः
अविदूरोऽप्यवष्टब्धः प्रसिद्धौ ख्यातभूषितौ ।सूर्यवह्नी चित्रभानू भानू रश्मिदिवाकरौ ॥
अवष्टब्ध — सहारा लिया हुआ, निकट भी। प्रसिद्ध — विख्यात, सजा हुआ। चित्रभानु — सूर्य, अग्नि। भानु — किरण, सूर्य।