📜 अमरकोश
मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित
← सूची · "हास" के ३० परिणाम
अमरकोश १.१.१४ — स्वर्गवर्गः
षडभिज्ञो दशबलोऽद्वयवादी विनायकः ।मुनीन्द्रः श्रीघनः शास्ता मुनिः शाक्यमुनिस्तु यः ॥
बुद्ध के और नाम — षडभिज्ञ, दशबल, अद्वयवादी, विनायक, मुनीन्द्र, श्रीघन, शास्ता, मुनि। और जो शाक्यमुनि (ऐतिहासिक बुद्ध) हैं —
अमरकोश १.१.४८ — स्वर्गवर्गः
अप्येकदन्तहेरम्बलम्बोदरगजाननाः ।कार्तिकेयो महासेनः शरजन्मा षडाननः ॥
गणेश के और नाम — एकदन्त, हेरम्ब, लम्बोदर, गजानन। कार्तिकेय के नाम — कार्तिकेय, महासेन, शरजन्मा, षडानन।
अमरकोश १.६.४ — शब्दादिवर्गः
शिक्षेत्यादि श्रुतेरङ्गमोङ्कार प्रणवौ समौ ।इतिहासः पुरावृत्तमुदात्ताद्यास्त्रयः स्वराः ॥
शिक्षा आदि (छह) वेद के अंग (वेदांग) हैं। ओंकार और प्रणव समानार्थक हैं। प्राचीन घटनाओं का वर्णन — इतिहास, पुरावृत्त। उदात्त आदि तीन (वैदिक) स्वर हैं।
अमरकोश १.६.२२ — शब्दादिवर्गः
अनक्षरमवाच्यं स्यादाहतं तु मृषार्थकम् ।सोल्लुण्ठनं तु सोत्प्रासं मणितं रतिकूजितम् ॥
न कहने योग्य वचन — अनक्षर, अवाच्य; झूठे अर्थ वाला — आहत; व्यंग्य-उपहास सहित — सोल्लुण्ठन, सोत्प्रास; प्रेम-क्रीड़ा की ध्वनि — मणित।
अमरकोश १.७.१८ — नाट्यवर्गः
शृङ्गारवीरकरुणाद्भुतहास्यभयानकाः ।बीभत्सरौद्रौ च रसाः शृङ्गारः शुचिरुज्ज्वलः ॥
शृंगार, वीर, करुण, अद्भुत, हास्य, भयानक, बीभत्स और रौद्र — ये (आठ) रस हैं। शृंगार रस के नाम — शृंगार, शुचि, उज्ज्वल।
अमरकोश १.७.१९ — नाट्यवर्गः
उत्साहवर्धनो वीरः कारुण्यं करुणा घृणा ।कृपा दयानुकम्पा स्यादनुक्रोशोऽप्यथो हसः ॥
वीर रस — उत्साहवर्धन, वीर। करुण रस/दया के नाम — कारुण्य, करुणा, घृणा, कृपा, दया, अनुकम्पा, अनुक्रोश। हास्य — हस —
अमरकोश १.७.२० — नाट्यवर्गः
हासो हास्यं च बीभत्सं विकृतं त्रिष्विदं द्वयम् ।विस्मयोऽद्भुतमाश्चर्यं चित्रमप्यथ भैरवम् ॥
हास्य के और नाम — हास, हास्य। बीभत्स — बीभत्स, विकृत (दोनों तीनों लिङ्गों में)। अद्भुत — विस्मय, अद्भुत, आश्चर्य, चित्र। भयानक — भैरव —
अमरकोश १.७.३४ — नाट्यवर्गः
द्रवकेलिपरीहासाः क्रीडा लीला च नर्म च ।व्याजोऽपदेशो लक्ष्यं च क्रीडा खेला च कूर्दनम् ॥
हँसी-खेल के नाम — द्रव, केलि, परीहास, क्रीडा, लीला, नर्म। बहाना — व्याज, अपदेश, लक्ष्य। खेल-कूद — क्रीडा, खेला, कूर्दन।
अमरकोश १.७.३६ — नाट्यवर्गः
स्यादाच्छुरितकं हासः सोत्प्रासः स मनाक्स्मितम् ।मध्यमः स्याद्विहसितं रोमाञ्चो रोमहर्षणम् ॥
व्यंग्यपूर्ण हँसी 'आच्छुरितक'; हल्की मुस्कान 'स्मित'; मध्यम हँसी 'विहसित'; रोंगटे खड़े होना — रोमांच, रोमहर्षण।
अमरकोश १.१०.३० — वारिवर्गः
तरङ्गिणी शैवलिनी तटिनी ह्रादिनी धुनी ।स्रोतस्विनी द्वीपवती स्रवन्ती निम्नगापगा ॥
नदी के और नाम — तरंगिणी, शैवलिनी, तटिनी, ह्रादिनी, धुनी, स्रोतस्विनी, द्वीपवती, स्रवन्ती, निम्नगा, आपगा।
अमरकोश २.४.७३ — वनौषधिवर्गः
माध्यं कुन्दं रक्तकस्तु बन्धूको बन्धुजीवकः ।सहा कुमारी तरणिरम्लानस्तु महासहा ॥
कुन्द के नाम — माध्य, कुन्द। दुपहरिया (बन्धूक) के नाम — रक्तक, बन्धूक, बन्धुजीवक। घीकुमार के नाम — सहा, कुमारी, तरणि। अम्लान/कटसरैया — अम्लान, महासहा।
अमरकोश २.४.७६ — वनौषधिवर्गः
ओण्ड्रपुष्पं जपापुष्पं वज्रपुष्पं तिलस्य यत् ।प्रतिहासशतप्रासचण्डातहयमारकाः ॥
गुड़हल के फूल — ओड्रपुष्प, जपापुष्प; तिल का फूल — वज्रपुष्प। कनेर के नाम — प्रतिहास, शतप्रास, चण्डात, हयमारक —
अमरकोश २.४.१०३ — वनौषधिवर्गः
शुक्ला हैमवती वैद्यमातृसिंह्यौ तु वाशिका ।वृषोऽटरूषः सिंहास्यो वासको वाजिदन्तकः ॥
सफ़ेद वच — हैमवती। अडूसा के नाम — वैद्यमाता, सिंही, वाशिका, वृष, अटरूष, सिंहास्य, वासक, वाजिदन्तक।
अमरकोश २.४.१२३ — वनौषधिवर्गः
शैलेयं तालपर्णी तु दैत्या गन्धकुटी मुरा ।गन्धिनी गजभक्ष्या तु सुवहा सुरभी रसा ॥
छरीला का और नाम — शैलेय। मुरा (सुगन्धित द्रव्य) के नाम — तालपर्णी, दैत्या, गन्धकुटी, मुरा, गन्धिनी। सलई के नाम — गजभक्ष्या, सुवहा, सुरभी, रसा —
अमरकोश २.४.१२८ — वनौषधिवर्गः
कुणिः कच्छः कान्तलको नन्दिवृक्षोऽथ राक्षसी ।चण्डा धनहरी क्षेमदुष्पत्रगणहासकाः ॥
तुन के और नाम — कुणि, कच्छ, कान्तलक, नन्दिवृक्ष। चण्डा (गन्धद्रव्य) के नाम — राक्षसी, चण्डा, धनहरी, क्षेम, दुष्पत्र, गणहासक —
अमरकोश २.४.१३८ — वनौषधिवर्गः
पटुपर्णी हैमवती स्वर्णक्षीरी हिमावती ।हयपुच्छी तु काम्बोजी माषपर्णी महासहा ॥
सत्यानाशी/स्वर्णक्षीरी के नाम — पटुपर्णी, हैमवती, स्वर्णक्षीरी, हिमावती। माषपर्णी (जंगली उड़द) — हयपुच्छी, काम्बोजी, माषपर्णी, महासहा।
अमरकोश २.५.४६ — सिंहादिवर्गः
गृहासक्ताः पक्षिमृगाश्छेकास्ते गृह्यकाश्च ते ॥
घर से हिले-मिले (पालतू) पक्षी और पशु — 'छेक' और 'गृह्यक' कहलाते हैं।
अमरकोश २.७.१४ — ब्रह्मवर्गः
सतीर्थ्यास्त्वेकगुरवश्चितवानग्निमग्निचित् ।पारम्पर्योपदेशे स्यादैतिह्यमितिहाव्ययम् ॥
एक ही गुरु के शिष्य — सतीर्थ्य, एकगुरु। अग्नि-चयन (वेदी-निर्माण) कर चुका — अग्निचित्। परम्परा से चला आया उपदेश — ऐतिह्य; 'इतिह' अव्यय भी।
अमरकोश २.८.३१ — क्षत्रियवर्गः
प्रक्रिया त्वधिकारः स्याच्चामरं तु प्रकीर्णकम् ।नृपासनं यत्तद्भद्रासनं सिंहासनं तु तत् ॥
(छत्र-चँवर आदि राजसी) अधिकार — प्रक्रिया, अधिकार। चँवर — चामर, प्रकीर्णक। राजा का आसन — नृपासन, भद्रासन; वही (स्वर्णमय) — सिंहासन।
अमरकोश २.८.३६ — क्षत्रियवर्गः
प्रभिन्नो गर्जितो मत्तः समावुद्वान्तनिर्मदौ ।हास्तिकं गजता वृन्दे करिणी धेनुका वशा ॥
मद वाला हाथी — प्रभिन्न, गर्जित, मत्त। मद-रहित हाथी — उद्वान्त, निर्मद। हाथियों का झुण्ड — हास्तिक, गजता। हथिनी — करिणी, धेनुका, वशा।
अमरकोश २.८.६० — क्षत्रियवर्गः
सव्येष्ठदक्षिणस्थौ च संज्ञा रथकुटुम्बिनः ।रथिनः स्यन्दनारोहा अश्वारोहास्तु सादिनः ॥
सारथि के और नाम — सव्येष्ठ, दक्षिणस्थ, रथकुटुम्बी। रथ पर चढ़कर लड़ने वाले — रथी, स्यन्दनारोह। घुड़सवार — अश्वारोह, सादी।
अमरकोश २.८.८९ — क्षत्रियवर्गः
तूण्यां खड्गे तु निस्त्रिंशचन्द्रहासासिरिष्टयः ।कौक्षेयको मण्डलाग्रः करवालः कृपाणवत् ॥
तरकश — तूणी (स्त्री॰)। तलवार — खड्ग, निस्त्रिंश, चन्द्रहास, असि, रिष्टि, कौक्षेयक, मण्डलाग्र, करवाल, कृपाण।
अमरकोश २.१०.२ — शूद्रवर्गः
शूद्राविशोस्तु करणोऽम्बष्ठो वैश्याद्विजन्मनोः ।शूद्राक्षत्रिययोरुग्रो मागधः क्षत्रियाविशोः ॥
वैश्य पिता और शूद्रा माता का पुत्र — करण; ब्राह्मण पिता और वैश्या माता का — अम्बष्ठ; क्षत्रिय पिता और शूद्रा माता का — उग्र; वैश्य पिता और क्षत्रिया माता का — मागध।
अमरकोश २.१०.१८ — शूद्रवर्गः
पराचितपरिस्कन्दपरजातपरैधिताः ।मान्दस्तुन्दपरिमृज आलस्यः शीतकोऽलसोऽनुष्णः ॥
दूसरे के द्वारा पाला गया — पराचित, परिस्कन्द, परजात, परैधित। आलसी — मन्द, तुन्दपरिमृज (पेट सहलाने वाला), आलस्य, शीतक, अलस, अनुष्ण।
अमरकोश २.१०.३१ — शूद्रवर्गः
पादूरुपानत्स्त्री सैवानुपदीना पदायता ।नध्री वध्री वरत्रा स्यादश्वादेस्ताडनी कशा ॥
जूता/खड़ाऊँ — पादुका, पादू, उपानह् (स्त्री॰)। पैर जितना लम्बा (पूरा) जूता — अनुपदीना। चमड़े का पट्टा — नध्री, वध्री, वरत्रा। घोड़े आदि का कोड़ा — कशा।
अमरकोश ३.१.४८ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
अज्ञे मूढयथाजातमूर्खवैधेयबालिशाः ।कदर्ये कृपणक्षुद्रकिम्पचानमितम्पचाः ॥
मूर्ख — अज्ञ, मूढ, यथाजात, मूर्ख, वैधेय, बालिश। कंजूस — कदर्य, कृपण, क्षुद्र, किम्पचान, मितम्पच।
अमरकोश ३.२.१४ — सङ्कीर्णवर्गः
मुष्टिबन्धस्तु संग्राहो डिम्बे डमरविप्लवौ ।बन्धनं प्रसितिश्चारः स्पर्शः स्प्रष्टोपतप्तरि ॥
मुट्ठी बाँधना — मुष्टिबन्ध, संग्राह। (डाका/लूटपाट का) उपद्रव — डिम्ब, डमर, विप्लव। बन्धन — बन्धन, प्रसिति, चार। (रोग से) पीड़ा देने वाला — स्पर्श, स्प्रष्टा, उपतप्ता।
अमरकोश ३.२.३७ — सङ्कीर्णवर्गः
निगारोद्गारविक्षावोद्ग्राहास्तु गरणादिषु ।आरत्यवरतिविरतय उपरामेऽथ स्त्रियां तु निष्ठेवः ॥
निगलना — निगार; उगलना/डकार — उद्गार; छींकना — विक्षाव; उठाना — उद्ग्राह। रुकना/विरक्ति — आरति, अवरति, विरति, उपराम। थूकना — निष्ठेव (पुं॰/स्त्री॰) —
अमरकोश ३.३.२६० — नानार्थवर्गः
प्रति प्रतिनिधौ वीप्सालक्षणादौ प्रयोगतः ।इति हेतुप्रकरणप्रकर्षादिसमाप्तिषु ॥
'प्रति' — प्रतिनिधि (बदले में), प्रत्येक (वीप्सा — 'वृक्षं प्रति'), लक्षण आदि (प्रयोग से)। 'इति' — कारण, प्रकरण, उत्कर्ष, आरम्भ (आदि), समाप्ति।
अमरकोश ३.३.२६४ — नानार्थवर्गः
गर्हासमुच्चयप्रश्नशङ्कासम्भावनास्वपि ।उपमायां विकल्पे वा सामि त्वर्धे जुगुप्सिते ॥
'अपि' — निन्दा, समुच्चय (भी), प्रश्न, शंका, सम्भावना। 'वा' — उपमा (जैसे), विकल्प (या)। 'सामि' — आधा, निन्दित।