🕉️ 19 November 2026, Thursday · 10:15:15 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

धन (नपुंसकलिङ्ग)

संपत्ति, दौलत, धन, निधि, रुपया

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाधनम्धनेधनानि
द्वितीयाधनम्धनेधनानि
तृतीयाधनेनधनाभ्याम्धनैः
चतुर्थीधनायधनाभ्याम्धनेभ्यः
पञ्चमीधनात् / धनाद्धनाभ्याम्धनेभ्यः
षष्ठीधनस्यधनयोःधनानाम्
सप्तमीधनेधनयोःधनेषु
सम्बोधनहे धनहे धनेहे धनानि

अर्थ: संपत्ति, दौलत, धन, निधि, रुपया
संस्कृत: पर्याय: द्रव्य, वित्त, स्वापतेय, रिक्थ, ऋक्थ

📚 अमरकोश में:
• धन के नाम (२.९.९०) — पर्याय: द्रव्य, वित्त, स्वापतेय, रिक्थ, ऋक्थ, वसु, हिरण्य, द्रविण, द्युम्न, अर्थ
• अभिमान (३.३.११८) — पर्याय: ज्ञान, प्रेम, हिंसा
• पण (३.३.५३) — पर्याय: जुए, मज़दूरी, मूल्य

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें