🕉️ 19 November 2026, Thursday · 07:04:02 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

हृदय (नपुंसकलिङ्ग)

दिल, आत्मा, मन

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाहृदयम्हृदयेहृदयानि
द्वितीयाहृदयम्हृदयेहृदयानि / हृन्दि
तृतीयाहृदयेन / हृदाहृदयाभ्याम् / हृद्भ्याम्हृदयैः / हृद्भिः
चतुर्थीहृदयाय / हृदेहृदयाभ्याम् / हृद्भ्याम्हृदयेभ्यः / हृद्भ्यः
पञ्चमीहृदयात् / हृदयाद् / हृदःहृदयाभ्याम् / हृद्भ्याम्हृदयेभ्यः / हृद्भ्यः
षष्ठीहृदयस्य / हृदःहृदययोः / हृदोःहृदयानाम् / हृदाम्
सप्तमीहृदये / हृदिहृदययोः / हृदोःहृदयेषु / हृत्सु
सम्बोधनहे हृदयहे हृदयेहे हृदयानि

अर्थ: दिल, आत्मा, मन
संस्कृत: पर्याय: चित्त, चेतस्, स्वान्त, हृद्, मानस

📚 अमरकोश में:
• हृदय (२.६.६५) — पर्याय: हृद्
• मन के नाम (१.४.३३) — पर्याय: चित्त, चेतस्, स्वान्त, हृद्, मानस, मनस्

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें