🕉️ 20 November 2026, Friday · 08:35:01 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

अर्थ (पुंलिङ्ग)

आशय,प्रयोजन,लक्ष्य,उद्देश्य,अभिलाष,इच्छा

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअर्थःअर्थौअर्थाः
द्वितीयाअर्थम्अर्थौअर्थान्
तृतीयाअर्थेनअर्थाभ्याम्अर्थैः
चतुर्थीअर्थायअर्थाभ्याम्अर्थेभ्यः
पञ्चमीअर्थात् / अर्थाद्अर्थाभ्याम्अर्थेभ्यः
षष्ठीअर्थस्यअर्थयोःअर्थानाम्
सप्तमीअर्थेअर्थयोःअर्थेषु
सम्बोधनहे अर्थहे अर्थौहे अर्थाः

अर्थ: आशय,प्रयोजन,लक्ष्य,उद्देश्य,अभिलाष,इच्छा
संस्कृत: पर्याय: द्रव्य, वित्त, स्वापतेय, रिक्थ, ऋक्थ

📚 अमरकोश में:
• धन के नाम (२.९.९०) — पर्याय: द्रव्य, वित्त, स्वापतेय, रिक्थ, ऋक्थ, धन, वसु, हिरण्य, द्रविण, द्युम्न

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें