🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:25:20 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

यम (पुंलिङ्ग)

संयत करना, नियंत्रित करना, दमन करना

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमायमःयमौयमाः
द्वितीयायमम्यमौयमान्
तृतीयायमेनयमाभ्याम्यमैः
चतुर्थीयमाययमाभ्याम्यमेभ्यः
पञ्चमीयमात् / यमाद्यमाभ्याम्यमेभ्यः
षष्ठीयमस्ययमयोःयमानाम्
सप्तमीयमेयमयोःयमेषु
सम्बोधनहे यमहे यमौहे यमाः

अर्थ: संयत करना, नियंत्रित करना, दमन करना
संस्कृत: पर्याय: धर्मराज, पितृपति, समवर्तिन्, परेतराज्, कृतान्त

📚 अमरकोश में:
• यम के और नाम (१.१.७१) — पर्याय: कृतान्त, यमुनाभ्राता, शमन, यमराज, काल, दण्डधर, श्राद्धदेव, वैवस्वत, अन्तक
• हरि (पुं॰) (३.३.१८३) — पर्याय: वायु, इन्द्र, चन्द्रमा, सूर्य, विष्णु, सिंह, किरण, घोड़ा, तोता, साँप

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें