🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:36:28 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

रथ (पुंलिङ्ग)

गाड़ी, जलूसी गाड़ी, यान, वाहन, विशेषकर युद्धरथ

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमारथःरथौरथाः
द्वितीयारथम्रथौरथान्
तृतीयारथेनरथाभ्याम्रथैः
चतुर्थीरथायरथाभ्याम्रथेभ्यः
पञ्चमीरथात् / रथाद्रथाभ्याम्रथेभ्यः
षष्ठीरथस्यरथयोःरथानाम्
सप्तमीरथेरथयोःरथेषु
सम्बोधनहे रथहे रथौहे रथाः

अर्थ: गाड़ी, जलूसी गाड़ी, यान, वाहन, विशेषकर युद्धरथ
संस्कृत: पर्याय: वेतस, अभ्रपुष्प, शीत, वानीर, वञ्जुल

📚 अमरकोश में:
• बेंत के नाम (२.४.३०) — पर्याय: वेतस, अभ्रपुष्प, विदुर, शीत, वानीर, वंजुल
• (पड़ाव का) पहरा (२.८.३३) — पर्याय: सज्जन, उपरक्षण, हाथी, घोड़े, पैदल
• पहियों वाला युद्ध-वाहन (२.८.५१) — पर्याय: शतांग, स्यन्दन

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें