🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:25:05 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

षड्ज (पुंलिङ्ग)

भारतीय स्वरग्राम के सात प्राथमिक स्वरों में से चौथा स्वर (कुछ के अनुसार पहला) क्योंकि यह स्वर छः अंगों से व्युत्पन्न है

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाषड्जःषड्जौषड्जाः
द्वितीयाषड्जम्षड्जौषड्जान्
तृतीयाषड्जेनषड्जाभ्याम्षड्जैः
चतुर्थीषड्जायषड्जाभ्याम्षड्जेभ्यः
पञ्चमीषड्जात् / षड्जाद्षड्जाभ्याम्षड्जेभ्यः
षष्ठीषड्जस्यषड्जयोःषड्जानाम्
सप्तमीषड्जेषड्जयोःषड्जेषु
सम्बोधनहे षड्जहे षड्जौहे षड्जाः

अर्थ: भारतीय स्वरग्राम के सात प्राथमिक स्वरों में से चौथा स्वर (कुछ के अनुसार पहला) क्योंकि यह स्वर छः अंगों से व्युत्पन्न है

📚 अमरकोश में:
• निषाद, ऋषभ, गान्धार, षड्ज, मध्यम, धैवत और पंचम (१.७.१) — पर्याय: निषाद, ऋषभ, गान्धार, मध्यम, धैवत, पंचम

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें