🕉️ 20 November 2026, Friday · 04:36:26 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

सत्यक (पुंलिङ्ग)

सति (उपहार, दान) + अक (सुख का अभाव, पीड़ा)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासत्यकःसत्यकौसत्यकाः
द्वितीयासत्यकम्सत्यकौसत्यकान्
तृतीयासत्यकेनसत्यकाभ्याम्सत्यकैः
चतुर्थीसत्यकायसत्यकाभ्याम्सत्यकेभ्यः
पञ्चमीसत्यकात् / सत्यकाद्सत्यकाभ्याम्सत्यकेभ्यः
षष्ठीसत्यकस्यसत्यकयोःसत्यकानाम्
सप्तमीसत्यकेसत्यकयोःसत्यकेषु
सम्बोधनहे सत्यकहे सत्यकौहे सत्यकाः

अर्थ: सति (उपहार, दान) + अक (सुख का अभाव, पीड़ा)
संस्कृत: पर्याय: ब्रह्मन्, आत्मभू, सुरज्येष्ठ, परमेष्ठिन्, पितामह
English: = सत्य, W.

📚 अमरकोश में:
• ब्रह्मा के और नाम (१.१.१८) — पर्याय: नाभिजन्मा, अण्डज, पूर्व, निधन, कमलोद्भव, सदानन्द, रजोमूर्ति, हंसवाहन

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें