🕉️ 19 November 2026, Thursday · 06:53:49 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

तनु (स्त्रीलिङ्ग)

पतला, दुबला, कृश

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमातनुःतनूतनवः
द्वितीयातनुम्तनूतनूः
तृतीयातन्वातनुभ्याम्तनुभिः
चतुर्थीतनवे / तन्वैतनुभ्याम्तनुभ्यः
पञ्चमीतनोः / तन्वाःतनुभ्याम्तनुभ्यः
षष्ठीतनोः / तन्वाःतन्वोःतनूनाम्
सप्तमीतनौ / तन्वाम्तन्वोःतनुषु
सम्बोधनहे तनोहे तनूहे तनवः

अर्थ: पतला, दुबला, कृश
संस्कृत: पर्याय: कलेवर, गात्र, वपुस्, संहनन, शरीर

📚 अमरकोश में:
• शरीर के और नाम (२.६.७२) — पर्याय: काय, देह, मूर्ति, तनू
• छोटा/बारीक (३.१.६०) — पर्याय: स्तोक, अल्प, क्षुल्लक, सूक्ष्म, श्लक्ष्ण, दभ्र, कृश
• विरल (छितरा) (३.१.६५) — पर्याय: पेलव, विरल

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें