🕉️ 22 November 2026, Sunday · 12:31:26 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

मध्यमा (स्त्रीलिङ्ग)

बीच में स्थित या वर्तमान, बीच का, केन्द्रीय

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामध्यमामध्यमेमध्यमाः
द्वितीयामध्यमाम्मध्यमेमध्यमाः
तृतीयामध्यमयामध्यमाभ्याम्मध्यमाभिः
चतुर्थीमध्यमायैमध्यमाभ्याम्मध्यमाभ्यः
पञ्चमीमध्यमायाःमध्यमाभ्याम्मध्यमाभ्यः
षष्ठीमध्यमायाःमध्यमयोःमध्यमानाम्
सप्तमीमध्यमायाम्मध्यमयोःमध्यमासु
सम्बोधनहे मध्यमेहे मध्यमेहे मध्यमाः

अर्थ: बीच में स्थित या वर्तमान, बीच का, केन्द्रीय
संस्कृत: पर्याय: दृष्टरजस्

📚 अमरकोश में:
• किशोरी (२.६.८) — पर्याय: दृष्टरजा
• उनके क्रम से नाम (२.६.८३) — पर्याय: अंगुष्ठ, प्रदेशिनी, अनामिका, कनिष्ठा

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬