🕉️ 22 November 2026, Sunday · 10:43:12 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

अक्षणिक (पुंलिङ्ग)

"स्थिर, दृढ़, जो चंचल न हो, जो थोड़ी देर रहने वाला न हो दृढ़तापूर्वक जमा हुआ"

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअक्षणिकःअक्षणिकौअक्षणिकाः
द्वितीयाअक्षणिकम्अक्षणिकौअक्षणिकान्
तृतीयाअक्षणिकेनअक्षणिकाभ्याम्अक्षणिकैः
चतुर्थीअक्षणिकायअक्षणिकाभ्याम्अक्षणिकेभ्यः
पञ्चमीअक्षणिकात् / अक्षणिकाद्अक्षणिकाभ्याम्अक्षणिकेभ्यः
षष्ठीअक्षणिकस्यअक्षणिकयोःअक्षणिकानाम्
सप्तमीअक्षणिकेअक्षणिकयोःअक्षणिकेषु
सम्बोधनहे अक्षणिकहे अक्षणिकौहे अक्षणिकाः

अर्थ: "स्थिर, दृढ़, जो चंचल न हो, जो थोड़ी देर रहने वाला न हो दृढ़तापूर्वक जमा हुआ"

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अक्षणिक (नपुंसकलिङ्ग)

"स्थिर, दृढ़, जो चंचल न हो, जो थोड़ी देर रहने वाला न हो दृढ़तापूर्वक जमा हुआ"

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअक्षणिकम्अक्षणिकेअक्षणिकानि
द्वितीयाअक्षणिकम्अक्षणिकेअक्षणिकानि
तृतीयाअक्षणिकेनअक्षणिकाभ्याम्अक्षणिकैः
चतुर्थीअक्षणिकायअक्षणिकाभ्याम्अक्षणिकेभ्यः
पञ्चमीअक्षणिकात् / अक्षणिकाद्अक्षणिकाभ्याम्अक्षणिकेभ्यः
षष्ठीअक्षणिकस्यअक्षणिकयोःअक्षणिकानाम्
सप्तमीअक्षणिकेअक्षणिकयोःअक्षणिकेषु
सम्बोधनहे अक्षणिकहे अक्षणिकेहे अक्षणिकानि

अर्थ: "स्थिर, दृढ़, जो चंचल न हो, जो थोड़ी देर रहने वाला न हो दृढ़तापूर्वक जमा हुआ"

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬