🕉️ 20 November 2026, Friday · 03:16:39 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

अच्युत (पुंलिङ्ग)

"अपने स्वरूप से न गिरा हुआ, दृढ़, स्थिर, निर्विकार, अचल"

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअच्युतःअच्युतौअच्युताः
द्वितीयाअच्युतम्अच्युतौअच्युतान्
तृतीयाअच्युतेनअच्युताभ्याम्अच्युतैः
चतुर्थीअच्युतायअच्युताभ्याम्अच्युतेभ्यः
पञ्चमीअच्युतात् / अच्युताद्अच्युताभ्याम्अच्युतेभ्यः
षष्ठीअच्युतस्यअच्युतयोःअच्युतानाम्
सप्तमीअच्युतेअच्युतयोःअच्युतेषु
सम्बोधनहे अच्युतहे अच्युतौहे अच्युताः

अर्थ: "अपने स्वरूप से न गिरा हुआ, दृढ़, स्थिर, निर्विकार, अचल"
संस्कृत: पर्याय: विष्णु, नारायण, कृष्ण, वैकुण्ठ, विष्टरश्रवस्

📚 अमरकोश में:
• विष्णु के और नाम (१.१.२०) — पर्याय: दैत्यारि, पुण्डरीकाक्ष, गोविन्द, गरुडध्वज, पीताम्बर, शार्ङ्गी, विष्वक्सेन, जनार्दन

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अच्युत (नपुंसकलिङ्ग)

"अपने स्वरूप से न गिरा हुआ, दृढ़, स्थिर, निर्विकार, अचल"

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअच्युतम्अच्युतेअच्युतानि
द्वितीयाअच्युतम्अच्युतेअच्युतानि
तृतीयाअच्युतेनअच्युताभ्याम्अच्युतैः
चतुर्थीअच्युतायअच्युताभ्याम्अच्युतेभ्यः
पञ्चमीअच्युतात् / अच्युताद्अच्युताभ्याम्अच्युतेभ्यः
षष्ठीअच्युतस्यअच्युतयोःअच्युतानाम्
सप्तमीअच्युतेअच्युतयोःअच्युतेषु
सम्बोधनहे अच्युतहे अच्युतेहे अच्युतानि

अर्थ: "अपने स्वरूप से न गिरा हुआ, दृढ़, स्थिर, निर्विकार, अचल"
संस्कृत: पर्याय: विष्णु, नारायण, कृष्ण, वैकुण्ठ, विष्टरश्रवस्

📚 अमरकोश में:
• विष्णु के और नाम (१.१.२०) — पर्याय: दैत्यारि, पुण्डरीकाक्ष, गोविन्द, गरुडध्वज, पीताम्बर, शार्ङ्गी, विष्वक्सेन, जनार्दन

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें