🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:55:36 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

अणक (पुंलिङ्ग)

बहुत छोटा, तुच्छ, नगण्य, अधम इत्यादि

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअणकःअणकौअणकाः
द्वितीयाअणकम्अणकौअणकान्
तृतीयाअणकेनअणकाभ्याम्अणकैः
चतुर्थीअणकायअणकाभ्याम्अणकेभ्यः
पञ्चमीअणकात् / अणकाद्अणकाभ्याम्अणकेभ्यः
षष्ठीअणकस्यअणकयोःअणकानाम्
सप्तमीअणकेअणकयोःअणकेषु
सम्बोधनहे अणकहे अणकौहे अणकाः

अर्थ: बहुत छोटा, तुच्छ, नगण्य, अधम इत्यादि
संस्कृत: पर्याय: निकृष्ट, प्रतिकृष्ट, अर्वन्, रेफ, याप्य

📚 अमरकोश में:
• निकृष्ट/अधम (३.१.५४) — पर्याय: निकृष्ट, प्रतिकृष्ट, अर्व, रेफ, याप्य, अवम, अधम, कुपूय, कुत्सित, अवद्य

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अणक (नपुंसकलिङ्ग)

बहुत छोटा, तुच्छ, नगण्य, अधम इत्यादि

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअणकम्अणकेअणकानि
द्वितीयाअणकम्अणकेअणकानि
तृतीयाअणकेनअणकाभ्याम्अणकैः
चतुर्थीअणकायअणकाभ्याम्अणकेभ्यः
पञ्चमीअणकात् / अणकाद्अणकाभ्याम्अणकेभ्यः
षष्ठीअणकस्यअणकयोःअणकानाम्
सप्तमीअणकेअणकयोःअणकेषु
सम्बोधनहे अणकहे अणकेहे अणकानि

अर्थ: बहुत छोटा, तुच्छ, नगण्य, अधम इत्यादि
संस्कृत: पर्याय: निकृष्ट, प्रतिकृष्ट, अर्वन्, रेफ, याप्य

📚 अमरकोश में:
• निकृष्ट/अधम (३.१.५४) — पर्याय: निकृष्ट, प्रतिकृष्ट, अर्व, रेफ, याप्य, अवम, अधम, कुपूय, कुत्सित, अवद्य

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें