🕉️ 22 November 2026, Sunday · 07:35:02 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

अदेशस्थ (पुंलिङ्ग)

अनुपयुक्त स्थान पर ठहरा हुआ, उपयुक्त स्थान से विरहित

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअदेशस्थःअदेशस्थौअदेशस्थाः
द्वितीयाअदेशस्थम्अदेशस्थौअदेशस्थान्
तृतीयाअदेशस्थेनअदेशस्थाभ्याम्अदेशस्थैः
चतुर्थीअदेशस्थायअदेशस्थाभ्याम्अदेशस्थेभ्यः
पञ्चमीअदेशस्थात् / अदेशस्थाद्अदेशस्थाभ्याम्अदेशस्थेभ्यः
षष्ठीअदेशस्थस्यअदेशस्थयोःअदेशस्थानाम्
सप्तमीअदेशस्थेअदेशस्थयोःअदेशस्थेषु
सम्बोधनहे अदेशस्थहे अदेशस्थौहे अदेशस्थाः

अर्थ: अनुपयुक्त स्थान पर ठहरा हुआ, उपयुक्त स्थान से विरहित

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अदेशस्थ (नपुंसकलिङ्ग)

अनुपयुक्त स्थान पर ठहरा हुआ, उपयुक्त स्थान से विरहित

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअदेशस्थम्अदेशस्थेअदेशस्थानि
द्वितीयाअदेशस्थम्अदेशस्थेअदेशस्थानि
तृतीयाअदेशस्थेनअदेशस्थाभ्याम्अदेशस्थैः
चतुर्थीअदेशस्थायअदेशस्थाभ्याम्अदेशस्थेभ्यः
पञ्चमीअदेशस्थात् / अदेशस्थाद्अदेशस्थाभ्याम्अदेशस्थेभ्यः
षष्ठीअदेशस्थस्यअदेशस्थयोःअदेशस्थानाम्
सप्तमीअदेशस्थेअदेशस्थयोःअदेशस्थेषु
सम्बोधनहे अदेशस्थहे अदेशस्थेहे अदेशस्थानि

अर्थ: अनुपयुक्त स्थान पर ठहरा हुआ, उपयुक्त स्थान से विरहित

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬