🕉️ 20 November 2026, Friday · 07:48:22 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

अनायत्त (पुंलिङ्ग)

"जो दूसरे के वशीभूत न हो, जो क्रोध के वशीभूत न हो,स्वतंत्र, स्वतंत्र जीविका"

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअनायत्तःअनायत्तौअनायत्ताः
द्वितीयाअनायत्तम्अनायत्तौअनायत्तान्
तृतीयाअनायत्तेनअनायत्ताभ्याम्अनायत्तैः
चतुर्थीअनायत्तायअनायत्ताभ्याम्अनायत्तेभ्यः
पञ्चमीअनायत्तात् / अनायत्ताद्अनायत्ताभ्याम्अनायत्तेभ्यः
षष्ठीअनायत्तस्यअनायत्तयोःअनायत्तानाम्
सप्तमीअनायत्तेअनायत्तयोःअनायत्तेषु
सम्बोधनहे अनायत्तहे अनायत्तौहे अनायत्ताः

अर्थ: "जो दूसरे के वशीभूत न हो, जो क्रोध के वशीभूत न हो,स्वतंत्र, स्वतंत्र जीविका"

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अनायत्त (नपुंसकलिङ्ग)

"जो दूसरे के वशीभूत न हो, जो क्रोध के वशीभूत न हो,स्वतंत्र, स्वतंत्र जीविका"

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअनायत्तम्अनायत्तेअनायत्तानि
द्वितीयाअनायत्तम्अनायत्तेअनायत्तानि
तृतीयाअनायत्तेनअनायत्ताभ्याम्अनायत्तैः
चतुर्थीअनायत्तायअनायत्ताभ्याम्अनायत्तेभ्यः
पञ्चमीअनायत्तात् / अनायत्ताद्अनायत्ताभ्याम्अनायत्तेभ्यः
षष्ठीअनायत्तस्यअनायत्तयोःअनायत्तानाम्
सप्तमीअनायत्तेअनायत्तयोःअनायत्तेषु
सम्बोधनहे अनायत्तहे अनायत्तेहे अनायत्तानि

अर्थ: "जो दूसरे के वशीभूत न हो, जो क्रोध के वशीभूत न हो,स्वतंत्र, स्वतंत्र जीविका"

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें