🕉️ 23 November 2026, Monday · 12:29:40 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

अनिच्छु (पुंलिङ्ग)

"नास्ति इच्छा यस्य ,नञ्+इच्छुक,नञ्+इष्+शतृ " "न चाहता हुआ,इच्छारहित,बिना इच्चा के"

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअनिच्छुःअनिच्छूअनिच्छवः
द्वितीयाअनिच्छुम्अनिच्छूअनिच्छून्
तृतीयाअनिच्छुनाअनिच्छुभ्याम्अनिच्छुभिः
चतुर्थीअनिच्छवेअनिच्छुभ्याम्अनिच्छुभ्यः
पञ्चमीअनिच्छोःअनिच्छुभ्याम्अनिच्छुभ्यः
षष्ठीअनिच्छोःअनिच्छ्वोःअनिच्छूनाम्
सप्तमीअनिच्छौअनिच्छ्वोःअनिच्छुषु
सम्बोधनहे अनिच्छोहे अनिच्छूहे अनिच्छवः

अर्थ: "नास्ति इच्छा यस्य ,नञ्+इच्छुक,नञ्+इष्+शतृ " "न चाहता हुआ,इच्छारहित,बिना इच्चा के"

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अनिच्छु (स्त्रीलिङ्ग)

"नास्ति इच्छा यस्य ,नञ्+इच्छुक,नञ्+इष्+शतृ " "न चाहता हुआ,इच्छारहित,बिना इच्चा के"

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअनिच्छुःअनिच्छूअनिच्छवः
द्वितीयाअनिच्छुम्अनिच्छूअनिच्छूः
तृतीयाअनिच्छ्वाअनिच्छुभ्याम्अनिच्छुभिः
चतुर्थीअनिच्छवे / अनिच्छ्वैअनिच्छुभ्याम्अनिच्छुभ्यः
पञ्चमीअनिच्छोः / अनिच्छ्वाःअनिच्छुभ्याम्अनिच्छुभ्यः
षष्ठीअनिच्छोः / अनिच्छ्वाःअनिच्छ्वोःअनिच्छूनाम्
सप्तमीअनिच्छौ / अनिच्छ्वाम्अनिच्छ्वोःअनिच्छुषु
सम्बोधनहे अनिच्छोहे अनिच्छूहे अनिच्छवः

अर्थ: "नास्ति इच्छा यस्य ,नञ्+इच्छुक,नञ्+इष्+शतृ " "न चाहता हुआ,इच्छारहित,बिना इच्चा के"

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अनिच्छु (नपुंसकलिङ्ग)

"नास्ति इच्छा यस्य ,नञ्+इच्छुक,नञ्+इष्+शतृ " "न चाहता हुआ,इच्छारहित,बिना इच्चा के"

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअनिच्छुअनिच्छुनीअनिच्छूनि
द्वितीयाअनिच्छुअनिच्छुनीअनिच्छूनि
तृतीयाअनिच्छुनाअनिच्छुभ्याम्अनिच्छुभिः
चतुर्थीअनिच्छुने / अनिच्छवेअनिच्छुभ्याम्अनिच्छुभ्यः
पञ्चमीअनिच्छुनः / अनिच्छोःअनिच्छुभ्याम्अनिच्छुभ्यः
षष्ठीअनिच्छुनः / अनिच्छोःअनिच्छुनोः / अनिच्छ्वोःअनिच्छूनाम्
सप्तमीअनिच्छुनि / अनिच्छौअनिच्छुनोः / अनिच्छ्वोःअनिच्छुषु
सम्बोधनहे अनिच्छु / हे अनिच्छोहे अनिच्छुनीहे अनिच्छूनि

अर्थ: "नास्ति इच्छा यस्य ,नञ्+इच्छुक,नञ्+इष्+शतृ " "न चाहता हुआ,इच्छारहित,बिना इच्चा के"

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬