🕉️ 22 November 2026, Sunday · 09:34:41 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

अनीर्षु (पुंलिङ्ग)

जो ईर्ष्यालु न हो, जो डाह न करे

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअनीर्षुःअनीर्षूअनीर्षवः
द्वितीयाअनीर्षुम्अनीर्षूअनीर्षून्
तृतीयाअनीर्षुणाअनीर्षुभ्याम्अनीर्षुभिः
चतुर्थीअनीर्षवेअनीर्षुभ्याम्अनीर्षुभ्यः
पञ्चमीअनीर्षोःअनीर्षुभ्याम्अनीर्षुभ्यः
षष्ठीअनीर्षोःअनीर्ष्वोःअनीर्षूणाम्
सप्तमीअनीर्षौअनीर्ष्वोःअनीर्षुषु
सम्बोधनहे अनीर्षोहे अनीर्षूहे अनीर्षवः

अर्थ: जो ईर्ष्यालु न हो, जो डाह न करे

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अनीर्षु (स्त्रीलिङ्ग)

जो ईर्ष्यालु न हो, जो डाह न करे

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअनीर्षुःअनीर्षूअनीर्षवः
द्वितीयाअनीर्षुम्अनीर्षूअनीर्षूः
तृतीयाअनीर्ष्वाअनीर्षुभ्याम्अनीर्षुभिः
चतुर्थीअनीर्षवे / अनीर्ष्वैअनीर्षुभ्याम्अनीर्षुभ्यः
पञ्चमीअनीर्षोः / अनीर्ष्वाःअनीर्षुभ्याम्अनीर्षुभ्यः
षष्ठीअनीर्षोः / अनीर्ष्वाःअनीर्ष्वोःअनीर्षूणाम्
सप्तमीअनीर्षौ / अनीर्ष्वाम्अनीर्ष्वोःअनीर्षुषु
सम्बोधनहे अनीर्षोहे अनीर्षूहे अनीर्षवः

अर्थ: जो ईर्ष्यालु न हो, जो डाह न करे

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अनीर्षु (नपुंसकलिङ्ग)

जो ईर्ष्यालु न हो, जो डाह न करे

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअनीर्षुअनीर्षुणीअनीर्षूणि
द्वितीयाअनीर्षुअनीर्षुणीअनीर्षूणि
तृतीयाअनीर्षुणाअनीर्षुभ्याम्अनीर्षुभिः
चतुर्थीअनीर्षुणे / अनीर्षवेअनीर्षुभ्याम्अनीर्षुभ्यः
पञ्चमीअनीर्षुणः / अनीर्षोःअनीर्षुभ्याम्अनीर्षुभ्यः
षष्ठीअनीर्षुणः / अनीर्षोःअनीर्षुणोः / अनीर्ष्वोःअनीर्षूणाम्
सप्तमीअनीर्षुणि / अनीर्षौअनीर्षुणोः / अनीर्ष्वोःअनीर्षुषु
सम्बोधनहे अनीर्षु / हे अनीर्षोहे अनीर्षुणीहे अनीर्षूणि

अर्थ: जो ईर्ष्यालु न हो, जो डाह न करे

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬