🕉️ 21 November 2026, Saturday · 11:04:08 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

अनुकल्प (पुंलिङ्ग)

गुरु का गौण अनुदेश जो आवश्यकता होने पर उस समय प्रयुक्त किया जाता है जब कि मुख्य निदेश का प्रयोग संभव नहीं

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअनुकल्पःअनुकल्पौअनुकल्पाः
द्वितीयाअनुकल्पम्अनुकल्पौअनुकल्पान्
तृतीयाअनुकल्पेनअनुकल्पाभ्याम्अनुकल्पैः
चतुर्थीअनुकल्पायअनुकल्पाभ्याम्अनुकल्पेभ्यः
पञ्चमीअनुकल्पात् / अनुकल्पाद्अनुकल्पाभ्याम्अनुकल्पेभ्यः
षष्ठीअनुकल्पस्यअनुकल्पयोःअनुकल्पानाम्
सप्तमीअनुकल्पेअनुकल्पयोःअनुकल्पेषु
सम्बोधनहे अनुकल्पहे अनुकल्पौहे अनुकल्पाः

अर्थ: गुरु का गौण अनुदेश जो आवश्यकता होने पर उस समय प्रयुक्त किया जाता है जब कि मुख्य निदेश का प्रयोग संभव नहीं

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अनुकल्प (नपुंसकलिङ्ग)

घटिया स्थानापत्ति

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअनुकल्पम्अनुकल्पेअनुकल्पानि
द्वितीयाअनुकल्पम्अनुकल्पेअनुकल्पानि
तृतीयाअनुकल्पेनअनुकल्पाभ्याम्अनुकल्पैः
चतुर्थीअनुकल्पायअनुकल्पाभ्याम्अनुकल्पेभ्यः
पञ्चमीअनुकल्पात् / अनुकल्पाद्अनुकल्पाभ्याम्अनुकल्पेभ्यः
षष्ठीअनुकल्पस्यअनुकल्पयोःअनुकल्पानाम्
सप्तमीअनुकल्पेअनुकल्पयोःअनुकल्पेषु
सम्बोधनहे अनुकल्पहे अनुकल्पेहे अनुकल्पानि

अर्थ: घटिया स्थानापत्ति

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें