🕉️ 23 November 2026, Monday · 03:14:20 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

अनुकार्य (पुंलिङ्ग)

अनुक (लालची, लोलुप) + अर्य (स्वामी, प्रभु)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअनुकार्यःअनुकार्यौअनुकार्याः
द्वितीयाअनुकार्यम्अनुकार्यौअनुकार्यान्
तृतीयाअनुकार्येणअनुकार्याभ्याम्अनुकार्यैः
चतुर्थीअनुकार्यायअनुकार्याभ्याम्अनुकार्येभ्यः
पञ्चमीअनुकार्यात् / अनुकार्याद्अनुकार्याभ्याम्अनुकार्येभ्यः
षष्ठीअनुकार्यस्यअनुकार्ययोःअनुकार्याणाम्
सप्तमीअनुकार्येअनुकार्ययोःअनुकार्येषु
सम्बोधनहे अनुकार्यहे अनुकार्यौहे अनुकार्याः

अर्थ: अनुक (लालची, लोलुप) + अर्य (स्वामी, प्रभु)
English: to be imitated or copied, to be acted (dramatically)

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अनुकार्य (नपुंसकलिङ्ग)

अनुक (लालची, लोलुप) + अर्य (श्रेष्ठ, बढ़िया)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअनुकार्यम्अनुकार्येअनुकार्याणि
द्वितीयाअनुकार्यम्अनुकार्येअनुकार्याणि
तृतीयाअनुकार्येणअनुकार्याभ्याम्अनुकार्यैः
चतुर्थीअनुकार्यायअनुकार्याभ्याम्अनुकार्येभ्यः
पञ्चमीअनुकार्यात् / अनुकार्याद्अनुकार्याभ्याम्अनुकार्येभ्यः
षष्ठीअनुकार्यस्यअनुकार्ययोःअनुकार्याणाम्
सप्तमीअनुकार्येअनुकार्ययोःअनुकार्येषु
सम्बोधनहे अनुकार्यहे अनुकार्येहे अनुकार्याणि

अर्थ: अनुक (लालची, लोलुप) + अर्य (श्रेष्ठ, बढ़िया)
English: to be imitated or copied, to be acted (dramatically)

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬