🕉️ 20 November 2026, Friday · 08:30:25 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

अनुगुण (पुंलिङ्ग)

"समान गुण रखने वाला,उसी स्वभाव का,अनुकूल या रुचिकर,उपयुक्त,रुचिकर,उपयुक्त,अनुरूप,समानशील;-(वीणा)उत्कंठितस्य हृदयानुगुणा वयस्या-मृच्छ०३/३ मन…

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअनुगुणःअनुगुणौअनुगुणाः
द्वितीयाअनुगुणम्अनुगुणौअनुगुणान्
तृतीयाअनुगुणेनअनुगुणाभ्याम्अनुगुणैः
चतुर्थीअनुगुणायअनुगुणाभ्याम्अनुगुणेभ्यः
पञ्चमीअनुगुणात् / अनुगुणाद्अनुगुणाभ्याम्अनुगुणेभ्यः
षष्ठीअनुगुणस्यअनुगुणयोःअनुगुणानाम्
सप्तमीअनुगुणेअनुगुणयोःअनुगुणेषु
सम्बोधनहे अनुगुणहे अनुगुणौहे अनुगुणाः

अर्थ: "समान गुण रखने वाला,उसी स्वभाव का,अनुकूल या रुचिकर,उपयुक्त,रुचिकर,उपयुक्त,अनुरूप,समानशील;-(वीणा)उत्कंठितस्य हृदयानुगुणा वयस्या-मृच्छ०३/३ मन को सुखकर,अभिमत,मनोनुकूल(ता० वा० के अनुसार यहाँ णा से अभिप्राय ’तंत्रीयुक्त वीणा’ से है)"

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अनुगुण (नपुंसकलिङ्ग)

"समान गुण रखने वाला,उसी स्वभाव का,अनुकूल या रुचिकर,उपयुक्त,रुचिकर,उपयुक्त,अनुरूप,समानशील;-(वीणा)उत्कंठितस्य हृदयानुगुणा वयस्या-मृच्छ०३/३ मन…

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअनुगुणम्अनुगुणेअनुगुणानि
द्वितीयाअनुगुणम्अनुगुणेअनुगुणानि
तृतीयाअनुगुणेनअनुगुणाभ्याम्अनुगुणैः
चतुर्थीअनुगुणायअनुगुणाभ्याम्अनुगुणेभ्यः
पञ्चमीअनुगुणात् / अनुगुणाद्अनुगुणाभ्याम्अनुगुणेभ्यः
षष्ठीअनुगुणस्यअनुगुणयोःअनुगुणानाम्
सप्तमीअनुगुणेअनुगुणयोःअनुगुणेषु
सम्बोधनहे अनुगुणहे अनुगुणेहे अनुगुणानि

अर्थ: "समान गुण रखने वाला,उसी स्वभाव का,अनुकूल या रुचिकर,उपयुक्त,रुचिकर,उपयुक्त,अनुरूप,समानशील;-(वीणा)उत्कंठितस्य हृदयानुगुणा वयस्या-मृच्छ०३/३ मन को सुखकर,अभिमत,मनोनुकूल(ता० वा० के अनुसार यहाँ णा से अभिप्राय ’तंत्रीयुक्त वीणा’ से है)"

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें