🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:26:24 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

अनृजु (पुंलिङ्ग)

जो सरल न हो्, कुटिल, अयोग्य, दुष्ट, बेईमान

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअनृजुःअनृजूअनृजवः
द्वितीयाअनृजुम्अनृजूअनृजून्
तृतीयाअनृजुनाअनृजुभ्याम्अनृजुभिः
चतुर्थीअनृजवेअनृजुभ्याम्अनृजुभ्यः
पञ्चमीअनृजोःअनृजुभ्याम्अनृजुभ्यः
षष्ठीअनृजोःअनृज्वोःअनृजूनाम्
सप्तमीअनृजौअनृज्वोःअनृजुषु
सम्बोधनहे अनृजोहे अनृजूहे अनृजवः

अर्थ: जो सरल न हो्, कुटिल, अयोग्य, दुष्ट, बेईमान
संस्कृत: पर्याय: निकृत, शठ, व्याल

📚 अमरकोश में:
• कुटिल (३.१.४६) — पर्याय: निकृत, शठ

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अनृजु (स्त्रीलिङ्ग)

जो सरल न हो्, कुटिल, अयोग्य, दुष्ट, बेईमान

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअनृजुःअनृजूअनृजवः
द्वितीयाअनृजुम्अनृजूअनृजूः
तृतीयाअनृज्वाअनृजुभ्याम्अनृजुभिः
चतुर्थीअनृजवे / अनृज्वैअनृजुभ्याम्अनृजुभ्यः
पञ्चमीअनृजोः / अनृज्वाःअनृजुभ्याम्अनृजुभ्यः
षष्ठीअनृजोः / अनृज्वाःअनृज्वोःअनृजूनाम्
सप्तमीअनृजौ / अनृज्वाम्अनृज्वोःअनृजुषु
सम्बोधनहे अनृजोहे अनृजूहे अनृजवः

अर्थ: जो सरल न हो्, कुटिल, अयोग्य, दुष्ट, बेईमान
संस्कृत: पर्याय: निकृत, शठ, व्याल

📚 अमरकोश में:
• कुटिल (३.१.४६) — पर्याय: निकृत, शठ

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अनृजु (नपुंसकलिङ्ग)

जो सरल न हो्, कुटिल, अयोग्य, दुष्ट, बेईमान

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअनृजुअनृजुनीअनृजूनि
द्वितीयाअनृजुअनृजुनीअनृजूनि
तृतीयाअनृजुनाअनृजुभ्याम्अनृजुभिः
चतुर्थीअनृजुने / अनृजवेअनृजुभ्याम्अनृजुभ्यः
पञ्चमीअनृजुनः / अनृजोःअनृजुभ्याम्अनृजुभ्यः
षष्ठीअनृजुनः / अनृजोःअनृजुनोः / अनृज्वोःअनृजूनाम्
सप्तमीअनृजुनि / अनृजौअनृजुनोः / अनृज्वोःअनृजुषु
सम्बोधनहे अनृजु / हे अनृजोहे अनृजुनीहे अनृजूनि

अर्थ: जो सरल न हो्, कुटिल, अयोग्य, दुष्ट, बेईमान
संस्कृत: पर्याय: निकृत, शठ, व्याल

📚 अमरकोश में:
• कुटिल (३.१.४६) — पर्याय: निकृत, शठ

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें