🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:16:26 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

अपष्ठु (पुंलिङ्ग)

विरुद्ध, विपरीत

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअपष्ठुःअपष्ठूअपष्ठवः
द्वितीयाअपष्ठुम्अपष्ठूअपष्ठून्
तृतीयाअपष्ठुनाअपष्ठुभ्याम्अपष्ठुभिः
चतुर्थीअपष्ठवेअपष्ठुभ्याम्अपष्ठुभ्यः
पञ्चमीअपष्ठोःअपष्ठुभ्याम्अपष्ठुभ्यः
षष्ठीअपष्ठोःअपष्ठ्वोःअपष्ठूनाम्
सप्तमीअपष्ठौअपष्ठ्वोःअपष्ठुषु
सम्बोधनहे अपष्ठोहे अपष्ठूहे अपष्ठवः

अर्थ: विरुद्ध, विपरीत
संस्कृत: पर्याय: प्रसव्य, प्रतिकूल, अपसव्य, प्रतीक, वाम

📚 अमरकोश में:
• प्रतिकूल/उलटा (३.१.८३) — पर्याय: प्रसव्य, प्रतिकूल, अपसव्य

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अपष्ठु (स्त्रीलिङ्ग)

विरुद्ध, विपरीत

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअपष्ठुःअपष्ठूअपष्ठवः
द्वितीयाअपष्ठुम्अपष्ठूअपष्ठूः
तृतीयाअपष्ठ्वाअपष्ठुभ्याम्अपष्ठुभिः
चतुर्थीअपष्ठवे / अपष्ठ्वैअपष्ठुभ्याम्अपष्ठुभ्यः
पञ्चमीअपष्ठोः / अपष्ठ्वाःअपष्ठुभ्याम्अपष्ठुभ्यः
षष्ठीअपष्ठोः / अपष्ठ्वाःअपष्ठ्वोःअपष्ठूनाम्
सप्तमीअपष्ठौ / अपष्ठ्वाम्अपष्ठ्वोःअपष्ठुषु
सम्बोधनहे अपष्ठोहे अपष्ठूहे अपष्ठवः

अर्थ: विरुद्ध, विपरीत
संस्कृत: पर्याय: प्रसव्य, प्रतिकूल, अपसव्य, प्रतीक, वाम

📚 अमरकोश में:
• प्रतिकूल/उलटा (३.१.८३) — पर्याय: प्रसव्य, प्रतिकूल, अपसव्य

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अपष्ठु (नपुंसकलिङ्ग)

विरुद्ध, विपरीत

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअपष्ठुअपष्ठुनीअपष्ठूनि
द्वितीयाअपष्ठुअपष्ठुनीअपष्ठूनि
तृतीयाअपष्ठुनाअपष्ठुभ्याम्अपष्ठुभिः
चतुर्थीअपष्ठुने / अपष्ठवेअपष्ठुभ्याम्अपष्ठुभ्यः
पञ्चमीअपष्ठुनः / अपष्ठोःअपष्ठुभ्याम्अपष्ठुभ्यः
षष्ठीअपष्ठुनः / अपष्ठोःअपष्ठुनोः / अपष्ठ्वोःअपष्ठूनाम्
सप्तमीअपष्ठुनि / अपष्ठौअपष्ठुनोः / अपष्ठ्वोःअपष्ठुषु
सम्बोधनहे अपष्ठु / हे अपष्ठोहे अपष्ठुनीहे अपष्ठूनि

अर्थ: विरुद्ध, विपरीत
संस्कृत: पर्याय: प्रसव्य, प्रतिकूल, अपसव्य, प्रतीक, वाम

📚 अमरकोश में:
• प्रतिकूल/उलटा (३.१.८३) — पर्याय: प्रसव्य, प्रतिकूल, अपसव्य

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें