🕉️ 20 November 2026, Friday · 10:27:46 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

अपसव्य (पुंलिङ्ग)

"जो बायां न हो, दायां"

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअपसव्यःअपसव्यौअपसव्याः
द्वितीयाअपसव्यम्अपसव्यौअपसव्यान्
तृतीयाअपसव्येनअपसव्याभ्याम्अपसव्यैः
चतुर्थीअपसव्यायअपसव्याभ्याम्अपसव्येभ्यः
पञ्चमीअपसव्यात् / अपसव्याद्अपसव्याभ्याम्अपसव्येभ्यः
षष्ठीअपसव्यस्यअपसव्ययोःअपसव्यानाम्
सप्तमीअपसव्येअपसव्ययोःअपसव्येषु
सम्बोधनहे अपसव्यहे अपसव्यौहे अपसव्याः

अर्थ: "जो बायां न हो, दायां"
संस्कृत: पर्याय: प्रसव्य, प्रतिकूल, अपष्ठु, प्रतीक, वाम

📚 अमरकोश में:

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अपसव्य (नपुंसकलिङ्ग)

"जो बायां न हो, दायां"

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअपसव्यम्अपसव्येअपसव्यानि
द्वितीयाअपसव्यम्अपसव्येअपसव्यानि
तृतीयाअपसव्येनअपसव्याभ्याम्अपसव्यैः
चतुर्थीअपसव्यायअपसव्याभ्याम्अपसव्येभ्यः
पञ्चमीअपसव्यात् / अपसव्याद्अपसव्याभ्याम्अपसव्येभ्यः
षष्ठीअपसव्यस्यअपसव्ययोःअपसव्यानाम्
सप्तमीअपसव्येअपसव्ययोःअपसव्येषु
सम्बोधनहे अपसव्यहे अपसव्येहे अपसव्यानि

अर्थ: "जो बायां न हो, दायां"
संस्कृत: पर्याय: प्रसव्य, प्रतिकूल, अपष्ठु, प्रतीक, वाम

📚 अमरकोश में:

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें