🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:21:02 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

अपान (पुंलिङ्ग)

श्वास बाहर निकलना,श्वास लेने की क्रिया, शरीर में रहने वाले पांच पवनों में से एक जो कि नीचे की ओर जाता है त्तथा गुदा के मार्ग से बाहर निकलता…

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअपानःअपानौअपानाः
द्वितीयाअपानम्अपानौअपानान्
तृतीयाअपानेनअपानाभ्याम्अपानैः
चतुर्थीअपानायअपानाभ्याम्अपानेभ्यः
पञ्चमीअपानात् / अपानाद्अपानाभ्याम्अपानेभ्यः
षष्ठीअपानस्यअपानयोःअपानानाम्
सप्तमीअपानेअपानयोःअपानेषु
सम्बोधनहे अपानहे अपानौहे अपानाः

अर्थ: श्वास बाहर निकलना,श्वास लेने की क्रिया, शरीर में रहने वाले पांच पवनों में से एक जो कि नीचे की ओर जाता है त्तथा गुदा के मार्ग से बाहर निकलता है
संस्कृत: पर्याय: प्राण, समान, उदान, व्यान, सत्त्व

📚 अमरकोश में:
• तेज़ आँधी के नाम (१.१.७६) — पर्याय: प्रकम्पन, महावात, प्राण, समान, उदान, व्यान
• गुदा (२.६.७४) — पर्याय: गुद, पायु

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अपान (नपुंसकलिङ्ग)

वा" गुदा

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअपानम्अपानेअपानानि
द्वितीयाअपानम्अपानेअपानानि
तृतीयाअपानेनअपानाभ्याम्अपानैः
चतुर्थीअपानायअपानाभ्याम्अपानेभ्यः
पञ्चमीअपानात् / अपानाद्अपानाभ्याम्अपानेभ्यः
षष्ठीअपानस्यअपानयोःअपानानाम्
सप्तमीअपानेअपानयोःअपानेषु
सम्बोधनहे अपानहे अपानेहे अपानानि

अर्थ: वा" गुदा
संस्कृत: पर्याय: प्राण, समान, उदान, व्यान, सत्त्व

📚 अमरकोश में:
• तेज़ आँधी के नाम (१.१.७६) — पर्याय: प्रकम्पन, महावात, प्राण, समान, उदान, व्यान
• गुदा (२.६.७४) — पर्याय: गुद, पायु

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें