🕉️ 20 November 2026, Friday · 08:56:30 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

अपावृत (पुंलिङ्ग)

शब्दरूप

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअपावृतःअपावृतौअपावृताः
द्वितीयाअपावृतम्अपावृतौअपावृतान्
तृतीयाअपावृतेनअपावृताभ्याम्अपावृतैः
चतुर्थीअपावृतायअपावृताभ्याम्अपावृतेभ्यः
पञ्चमीअपावृतात् / अपावृताद्अपावृताभ्याम्अपावृतेभ्यः
षष्ठीअपावृतस्यअपावृतयोःअपावृतानाम्
सप्तमीअपावृतेअपावृतयोःअपावृतेषु
सम्बोधनहे अपावृतहे अपावृतौहे अपावृताः

अर्थ: —
संस्कृत: पर्याय: स्वतन्त्र, स्वैरिन्, स्वच्छन्द, निरवग्रह
English: open, laid open, RV. i, 57, 1, &c.

📚 अमरकोश में:
• स्वतन्त्र (३.१.१५) — पर्याय: स्वतन्त्र, स्वैरी, स्वच्छन्द, निरवग्रह

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अपावृत (नपुंसकलिङ्ग)

शब्दरूप

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअपावृतम्अपावृतेअपावृतानि
द्वितीयाअपावृतम्अपावृतेअपावृतानि
तृतीयाअपावृतेनअपावृताभ्याम्अपावृतैः
चतुर्थीअपावृतायअपावृताभ्याम्अपावृतेभ्यः
पञ्चमीअपावृतात् / अपावृताद्अपावृताभ्याम्अपावृतेभ्यः
षष्ठीअपावृतस्यअपावृतयोःअपावृतानाम्
सप्तमीअपावृतेअपावृतयोःअपावृतेषु
सम्बोधनहे अपावृतहे अपावृतेहे अपावृतानि

अर्थ: —
संस्कृत: पर्याय: स्वतन्त्र, स्वैरिन्, स्वच्छन्द, निरवग्रह
English: open, laid open, RV. i, 57, 1, &c.

📚 अमरकोश में:
• स्वतन्त्र (३.१.१५) — पर्याय: स्वतन्त्र, स्वैरी, स्वच्छन्द, निरवग्रह

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें