🕉️ 22 November 2026, Sunday · 02:07:17 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

अभिप्राय (पुंलिङ्ग)

लक्ष्य,प्रयोजन,उद्देश्य,आशय,कामना,इच्छा

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअभिप्रायःअभिप्रायौअभिप्रायाः
द्वितीयाअभिप्रायम्अभिप्रायौअभिप्रायान्
तृतीयाअभिप्रायेणअभिप्रायाभ्याम्अभिप्रायैः
चतुर्थीअभिप्रायायअभिप्रायाभ्याम्अभिप्रायेभ्यः
पञ्चमीअभिप्रायात् / अभिप्रायाद्अभिप्रायाभ्याम्अभिप्रायेभ्यः
षष्ठीअभिप्रायस्यअभिप्राययोःअभिप्रायाणाम्
सप्तमीअभिप्रायेअभिप्राययोःअभिप्रायेषु
सम्बोधनहे अभिप्रायहे अभिप्रायौहे अभिप्रायाः

अर्थ: लक्ष्य,प्रयोजन,उद्देश्य,आशय,कामना,इच्छा
संस्कृत: पर्याय: छन्द, आशय, भाव

📚 अमरकोश में:
• आशय (३.२.२०) — पर्याय: छन्द, आशय
• छन्द (३.३.९६) — पर्याय: वश
• भाव (३.३.२१८) — पर्याय: सत्ता, स्वभाव, चेष्टा, आत्मा, जन्म

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें