🕉️ 22 November 2026, Sunday · 11:06:26 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

अभियुक्त (पुंलिङ्ग)

(क)व्यस्त,लगा हुआ,लीन,जुटा हुआ (ख) परिश्रमी,धैर्यवान,दृढ़संकल्प वाला,तुला हुआ,दत्तचित्त,सावधान

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअभियुक्तःअभियुक्तौअभियुक्ताः
द्वितीयाअभियुक्तम्अभियुक्तौअभियुक्तान्
तृतीयाअभियुक्तेनअभियुक्ताभ्याम्अभियुक्तैः
चतुर्थीअभियुक्तायअभियुक्ताभ्याम्अभियुक्तेभ्यः
पञ्चमीअभियुक्तात् / अभियुक्ताद्अभियुक्ताभ्याम्अभियुक्तेभ्यः
षष्ठीअभियुक्तस्यअभियुक्तयोःअभियुक्तानाम्
सप्तमीअभियुक्तेअभियुक्तयोःअभियुक्तेषु
सम्बोधनहे अभियुक्तहे अभियुक्तौहे अभियुक्ताः

अर्थ: (क)व्यस्त,लगा हुआ,लीन,जुटा हुआ (ख) परिश्रमी,धैर्यवान,दृढ़संकल्प वाला,तुला हुआ,दत्तचित्त,सावधान

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अभियुक्त (नपुंसकलिङ्ग)

(क)व्यस्त,लगा हुआ,लीन,जुटा हुआ (ख) परिश्रमी,धैर्यवान,दृढ़संकल्प वाला,तुला हुआ,दत्तचित्त,सावधान

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअभियुक्तम्अभियुक्तेअभियुक्तानि
द्वितीयाअभियुक्तम्अभियुक्तेअभियुक्तानि
तृतीयाअभियुक्तेनअभियुक्ताभ्याम्अभियुक्तैः
चतुर्थीअभियुक्तायअभियुक्ताभ्याम्अभियुक्तेभ्यः
पञ्चमीअभियुक्तात् / अभियुक्ताद्अभियुक्ताभ्याम्अभियुक्तेभ्यः
षष्ठीअभियुक्तस्यअभियुक्तयोःअभियुक्तानाम्
सप्तमीअभियुक्तेअभियुक्तयोःअभियुक्तेषु
सम्बोधनहे अभियुक्तहे अभियुक्तेहे अभियुक्तानि

अर्थ: (क)व्यस्त,लगा हुआ,लीन,जुटा हुआ (ख) परिश्रमी,धैर्यवान,दृढ़संकल्प वाला,तुला हुआ,दत्तचित्त,सावधान

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬