🕉️ 20 November 2026, Friday · 11:03:36 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

अभ्यर्ण (पुंलिङ्ग)

निकट,समीप,स्थान के निकट या समीप होने वाल, समीप आने वाला

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअभ्यर्णःअभ्यर्णौअभ्यर्णाः
द्वितीयाअभ्यर्णम्अभ्यर्णौअभ्यर्णान्
तृतीयाअभ्यर्णेनअभ्यर्णाभ्याम्अभ्यर्णैः
चतुर्थीअभ्यर्णायअभ्यर्णाभ्याम्अभ्यर्णेभ्यः
पञ्चमीअभ्यर्णात् / अभ्यर्णाद्अभ्यर्णाभ्याम्अभ्यर्णेभ्यः
षष्ठीअभ्यर्णस्यअभ्यर्णयोःअभ्यर्णानाम्
सप्तमीअभ्यर्णेअभ्यर्णयोःअभ्यर्णेषु
सम्बोधनहे अभ्यर्णहे अभ्यर्णौहे अभ्यर्णाः

अर्थ: निकट,समीप,स्थान के निकट या समीप होने वाल, समीप आने वाला
संस्कृत: पर्याय: समीप, निकट, आसन्न, सन्निकृष्ट, सनीड

📚 अमरकोश में:
• समीप के और नाम (३.१.६६) — पर्याय: सदेश, अभ्याश, सविध, समर्याद, सवेश, उपकण्ठ, अन्तिक, अभ्यग्र

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अभ्यर्ण (नपुंसकलिङ्ग)

निकट,समीप,स्थान के निकट या समीप होने वाल, समीप आने वाला

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअभ्यर्णम्अभ्यर्णेअभ्यर्णानि
द्वितीयाअभ्यर्णम्अभ्यर्णेअभ्यर्णानि
तृतीयाअभ्यर्णेनअभ्यर्णाभ्याम्अभ्यर्णैः
चतुर्थीअभ्यर्णायअभ्यर्णाभ्याम्अभ्यर्णेभ्यः
पञ्चमीअभ्यर्णात् / अभ्यर्णाद्अभ्यर्णाभ्याम्अभ्यर्णेभ्यः
षष्ठीअभ्यर्णस्यअभ्यर्णयोःअभ्यर्णानाम्
सप्तमीअभ्यर्णेअभ्यर्णयोःअभ्यर्णेषु
सम्बोधनहे अभ्यर्णहे अभ्यर्णेहे अभ्यर्णानि

अर्थ: निकट,समीप,स्थान के निकट या समीप होने वाल, समीप आने वाला
संस्कृत: पर्याय: समीप, निकट, आसन्न, सन्निकृष्ट, सनीड

📚 अमरकोश में:
• समीप के और नाम (३.१.६६) — पर्याय: सदेश, अभ्याश, सविध, समर्याद, सवेश, उपकण्ठ, अन्तिक, अभ्यग्र

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें