🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:13:35 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

अरुण (पुंलिङ्ग)

अर्ध या कुछ-लाल,भूरा,पिगल,लाल,गुलाबी

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअरुणःअरुणौअरुणाः
द्वितीयाअरुणम्अरुणौअरुणान्
तृतीयाअरुणेनअरुणाभ्याम्अरुणैः
चतुर्थीअरुणायअरुणाभ्याम्अरुणेभ्यः
पञ्चमीअरुणात् / अरुणाद्अरुणाभ्याम्अरुणेभ्यः
षष्ठीअरुणस्यअरुणयोःअरुणानाम्
सप्तमीअरुणेअरुणयोःअरुणेषु
सम्बोधनहे अरुणहे अरुणौहे अरुणाः

अर्थ: अर्ध या कुछ-लाल,भूरा,पिगल,लाल,गुलाबी
संस्कृत: पर्याय: सूर, सूर्य, अर्यमन्, आदित्य, द्वादशात्मन्

📚 अमरकोश में:
• सूर्य के और नाम (१.३.३१) — पर्याय: भास्वान्, विवस्वान्, सप्ताश्व, हरिदश्व, उष्णरश्मि, विकर्तन, अर्क, मार्तण्ड, मिहिर, पूषा
• सूर्य के सारथी के नाम (१.३.३६) — पर्याय: सूरसूत, अनूरु, काश्यपि, गरुडाग्रज

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अरुण (नपुंसकलिङ्ग)

अर्ध या कुछ-लाल,भूरा,पिगल,लाल,गुलाबी

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअरुणम्अरुणेअरुणानि
द्वितीयाअरुणम्अरुणेअरुणानि
तृतीयाअरुणेनअरुणाभ्याम्अरुणैः
चतुर्थीअरुणायअरुणाभ्याम्अरुणेभ्यः
पञ्चमीअरुणात् / अरुणाद्अरुणाभ्याम्अरुणेभ्यः
षष्ठीअरुणस्यअरुणयोःअरुणानाम्
सप्तमीअरुणेअरुणयोःअरुणेषु
सम्बोधनहे अरुणहे अरुणेहे अरुणानि

अर्थ: अर्ध या कुछ-लाल,भूरा,पिगल,लाल,गुलाबी
संस्कृत: पर्याय: सूर, सूर्य, अर्यमन्, आदित्य, द्वादशात्मन्

📚 अमरकोश में:
• सूर्य के और नाम (१.३.३१) — पर्याय: भास्वान्, विवस्वान्, सप्ताश्व, हरिदश्व, उष्णरश्मि, विकर्तन, अर्क, मार्तण्ड, मिहिर, पूषा
• सूर्य के सारथी के नाम (१.३.३६) — पर्याय: सूरसूत, अनूरु, काश्यपि, गरुडाग्रज

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें