🕉️ 22 November 2026, Sunday · 12:31:59 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

अरुष्कर (पुंलिङ्ग)

अरुष् ("अक्रुद्ध, शान्त।") + कर (करोति, कीर्यते अनेन इति)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअरुष्करःअरुष्करौअरुष्कराः
द्वितीयाअरुष्करम्अरुष्करौअरुष्करान्
तृतीयाअरुष्करेणअरुष्कराभ्याम्अरुष्करैः
चतुर्थीअरुष्करायअरुष्कराभ्याम्अरुष्करेभ्यः
पञ्चमीअरुष्करात् / अरुष्कराद्अरुष्कराभ्याम्अरुष्करेभ्यः
षष्ठीअरुष्करस्यअरुष्करयोःअरुष्कराणाम्
सप्तमीअरुष्करेअरुष्करयोःअरुष्करेषु
सम्बोधनहे अरुष्करहे अरुष्करौहे अरुष्कराः

अर्थ: अरुष् ("अक्रुद्ध, शान्त।") + कर (करोति, कीर्यते अनेन इति)
संस्कृत: पर्याय: वीरवृक्ष, अग्निमुखी, भल्लातकी
English: causing wounds, wounding, Suśr.

📚 अमरकोश में:
• भिलावा के नाम (२.४.४२) — पर्याय: वीरवृक्ष, अग्निमुखी, भल्लातकी

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अरुष्कर (नपुंसकलिङ्ग)

अरुष् ("अक्रुद्ध, शान्त।") + कर (करोति, कीर्यते अनेन इति)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअरुष्करम्अरुष्करेअरुष्कराणि
द्वितीयाअरुष्करम्अरुष्करेअरुष्कराणि
तृतीयाअरुष्करेणअरुष्कराभ्याम्अरुष्करैः
चतुर्थीअरुष्करायअरुष्कराभ्याम्अरुष्करेभ्यः
पञ्चमीअरुष्करात् / अरुष्कराद्अरुष्कराभ्याम्अरुष्करेभ्यः
षष्ठीअरुष्करस्यअरुष्करयोःअरुष्कराणाम्
सप्तमीअरुष्करेअरुष्करयोःअरुष्करेषु
सम्बोधनहे अरुष्करहे अरुष्करेहे अरुष्कराणि

अर्थ: अरुष् ("अक्रुद्ध, शान्त।") + कर (करोति, कीर्यते अनेन इति)
संस्कृत: पर्याय: वीरवृक्ष, अग्निमुखी, भल्लातकी
English: causing wounds, wounding, Suśr.

📚 अमरकोश में:
• भिलावा के नाम (२.४.४२) — पर्याय: वीरवृक्ष, अग्निमुखी, भल्लातकी

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬