🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:40:43 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

अलस (पुंलिङ्ग)

अक्रिय, स्फूर्तिहीन, सुप्त, आलसी

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअलसःअलसौअलसाः
द्वितीयाअलसम्अलसौअलसान्
तृतीयाअलसेनअलसाभ्याम्अलसैः
चतुर्थीअलसायअलसाभ्याम्अलसेभ्यः
पञ्चमीअलसात् / अलसाद्अलसाभ्याम्अलसेभ्यः
षष्ठीअलसस्यअलसयोःअलसानाम्
सप्तमीअलसेअलसयोःअलसेषु
सम्बोधनहे अलसहे अलसौहे अलसाः

अर्थ: अक्रिय, स्फूर्तिहीन, सुप्त, आलसी
संस्कृत: पर्याय: मन्द, तुन्दपरिमृज, आलस्य, शीतक, अनुष्ण

📚 अमरकोश में:
• आलसी (२.१०.१८) — पर्याय: मन्द, तुन्दपरिमृज, आलस्य, शीतक, अनुष्ण

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अलस (नपुंसकलिङ्ग)

अक्रिय, स्फूर्तिहीन, सुप्त, आलसी

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअलसम्अलसेअलसानि
द्वितीयाअलसम्अलसेअलसानि
तृतीयाअलसेनअलसाभ्याम्अलसैः
चतुर्थीअलसायअलसाभ्याम्अलसेभ्यः
पञ्चमीअलसात् / अलसाद्अलसाभ्याम्अलसेभ्यः
षष्ठीअलसस्यअलसयोःअलसानाम्
सप्तमीअलसेअलसयोःअलसेषु
सम्बोधनहे अलसहे अलसेहे अलसानि

अर्थ: अक्रिय, स्फूर्तिहीन, सुप्त, आलसी
संस्कृत: पर्याय: मन्द, तुन्दपरिमृज, आलस्य, शीतक, अनुष्ण

📚 अमरकोश में:
• आलसी (२.१०.१८) — पर्याय: मन्द, तुन्दपरिमृज, आलस्य, शीतक, अनुष्ण

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें