🕉️ 19 November 2026, Thursday · 07:09:19 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

अवर्ण (पुंलिङ्ग)

- रंगहीन

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअवर्णःअवर्णौअवर्णाः
द्वितीयाअवर्णम्अवर्णौअवर्णान्
तृतीयाअवर्णेनअवर्णाभ्याम्अवर्णैः
चतुर्थीअवर्णायअवर्णाभ्याम्अवर्णेभ्यः
पञ्चमीअवर्णात् / अवर्णाद्अवर्णाभ्याम्अवर्णेभ्यः
षष्ठीअवर्णस्यअवर्णयोःअवर्णानाम्
सप्तमीअवर्णेअवर्णयोःअवर्णेषु
सम्बोधनहे अवर्णहे अवर्णौहे अवर्णाः

अर्थ: - रंगहीन
संस्कृत: पर्याय: आक्षेप, निर्वाद, परीवाद, अपवाद, उपक्रोश

📚 अमरकोश में:
• निन्दा के नाम (१.६.१३) — पर्याय: आक्षेप, निर्वाद, परीवाद, अपवाद, उपक्रोश, जुगुप्सा, कुत्सा, निन्दा, गर्हण

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अवर्ण (नपुंसकलिङ्ग)

- रंगहीन

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअवर्णम्अवर्णेअवर्णानि
द्वितीयाअवर्णम्अवर्णेअवर्णानि
तृतीयाअवर्णेनअवर्णाभ्याम्अवर्णैः
चतुर्थीअवर्णायअवर्णाभ्याम्अवर्णेभ्यः
पञ्चमीअवर्णात् / अवर्णाद्अवर्णाभ्याम्अवर्णेभ्यः
षष्ठीअवर्णस्यअवर्णयोःअवर्णानाम्
सप्तमीअवर्णेअवर्णयोःअवर्णेषु
सम्बोधनहे अवर्णहे अवर्णेहे अवर्णानि

अर्थ: - रंगहीन
संस्कृत: पर्याय: आक्षेप, निर्वाद, परीवाद, अपवाद, उपक्रोश

📚 अमरकोश में:
• निन्दा के नाम (१.६.१३) — पर्याय: आक्षेप, निर्वाद, परीवाद, अपवाद, उपक्रोश, जुगुप्सा, कुत्सा, निन्दा, गर्हण

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें