🕉️ 21 November 2026, Saturday · 03:38:19 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

अवाच्य (पुंलिङ्ग)

- जिसे संबोधित करना उचित न हो

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअवाच्यःअवाच्यौअवाच्याः
द्वितीयाअवाच्यम्अवाच्यौअवाच्यान्
तृतीयाअवाच्येनअवाच्याभ्याम्अवाच्यैः
चतुर्थीअवाच्यायअवाच्याभ्याम्अवाच्येभ्यः
पञ्चमीअवाच्यात् / अवाच्याद्अवाच्याभ्याम्अवाच्येभ्यः
षष्ठीअवाच्यस्यअवाच्ययोःअवाच्यानाम्
सप्तमीअवाच्येअवाच्ययोःअवाच्येषु
सम्बोधनहे अवाच्यहे अवाच्यौहे अवाच्याः

अर्थ: - जिसे संबोधित करना उचित न हो
संस्कृत: पर्याय: अनक्षर

📚 अमरकोश में:
• न कहने योग्य वचन (१.६.२२) — पर्याय: अनक्षर

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अवाच्य (नपुंसकलिङ्ग)

- जिसे संबोधित करना उचित न हो

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअवाच्यम्अवाच्येअवाच्यानि
द्वितीयाअवाच्यम्अवाच्येअवाच्यानि
तृतीयाअवाच्येनअवाच्याभ्याम्अवाच्यैः
चतुर्थीअवाच्यायअवाच्याभ्याम्अवाच्येभ्यः
पञ्चमीअवाच्यात् / अवाच्याद्अवाच्याभ्याम्अवाच्येभ्यः
षष्ठीअवाच्यस्यअवाच्ययोःअवाच्यानाम्
सप्तमीअवाच्येअवाच्ययोःअवाच्येषु
सम्बोधनहे अवाच्यहे अवाच्येहे अवाच्यानि

अर्थ: - जिसे संबोधित करना उचित न हो
संस्कृत: पर्याय: अनक्षर

📚 अमरकोश में:
• न कहने योग्य वचन (१.६.२२) — पर्याय: अनक्षर

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें