🕉️ 23 November 2026, Monday · 02:46:44 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

अस्थूल (पुंलिङ्ग)

शब्दरूप

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअस्थूलःअस्थूलौअस्थूलाः
द्वितीयाअस्थूलम्अस्थूलौअस्थूलान्
तृतीयाअस्थूलेनअस्थूलाभ्याम्अस्थूलैः
चतुर्थीअस्थूलायअस्थूलाभ्याम्अस्थूलेभ्यः
पञ्चमीअस्थूलात् / अस्थूलाद्अस्थूलाभ्याम्अस्थूलेभ्यः
षष्ठीअस्थूलस्यअस्थूलयोःअस्थूलानाम्
सप्तमीअस्थूलेअस्थूलयोःअस्थूलेषु
सम्बोधनहे अस्थूलहे अस्थूलौहे अस्थूलाः

अर्थ: —
English: not gross or bulky, delicate, ŚBr. xiv; Pañcat. &c.

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अस्थूल (नपुंसकलिङ्ग)

शब्दरूप

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअस्थूलम्अस्थूलेअस्थूलानि
द्वितीयाअस्थूलम्अस्थूलेअस्थूलानि
तृतीयाअस्थूलेनअस्थूलाभ्याम्अस्थूलैः
चतुर्थीअस्थूलायअस्थूलाभ्याम्अस्थूलेभ्यः
पञ्चमीअस्थूलात् / अस्थूलाद्अस्थूलाभ्याम्अस्थूलेभ्यः
षष्ठीअस्थूलस्यअस्थूलयोःअस्थूलानाम्
सप्तमीअस्थूलेअस्थूलयोःअस्थूलेषु
सम्बोधनहे अस्थूलहे अस्थूलेहे अस्थूलानि

अर्थ: —
English: not gross or bulky, delicate, ŚBr. xiv; Pañcat. &c.

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬