🕉️ 20 November 2026, Friday · 05:39:49 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

आक्षेप (पुंलिङ्ग)

दूर फेंकना, उछालना, खींचकर दूर करना, छीन लेना

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाआक्षेपःआक्षेपौआक्षेपाः
द्वितीयाआक्षेपम्आक्षेपौआक्षेपान्
तृतीयाआक्षेपेणआक्षेपाभ्याम्आक्षेपैः
चतुर्थीआक्षेपायआक्षेपाभ्याम्आक्षेपेभ्यः
पञ्चमीआक्षेपात् / आक्षेपाद्आक्षेपाभ्याम्आक्षेपेभ्यः
षष्ठीआक्षेपस्यआक्षेपयोःआक्षेपाणाम्
सप्तमीआक्षेपेआक्षेपयोःआक्षेपेषु
सम्बोधनहे आक्षेपहे आक्षेपौहे आक्षेपाः

अर्थ: दूर फेंकना, उछालना, खींचकर दूर करना, छीन लेना
संस्कृत: पर्याय: अवर्ण, निर्वाद, परीवाद, अपवाद, उपक्रोश

📚 अमरकोश में:
• निन्दा के नाम (१.६.१३) — पर्याय: अवर्ण, निर्वाद, परीवाद, अपवाद, उपक्रोश, जुगुप्सा, कुत्सा, निन्दा, गर्हण
• आपत्ति/प्रश्न (१.६.१७) — पर्याय: चोद्य, अभियोग

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें