🕉️ 20 November 2026, Friday · 03:24:39 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

आत्मभू (पुंलिङ्ग)

ब्रह्मा

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाआत्मभूःआत्मभुवौआत्मभुवः
द्वितीयाआत्मभुवम्आत्मभुवौआत्मभुवः
तृतीयाआत्मभुवाआत्मभूभ्याम्आत्मभूभिः
चतुर्थीआत्मभुवेआत्मभूभ्याम्आत्मभूभ्यः
पञ्चमीआत्मभुवःआत्मभूभ्याम्आत्मभूभ्यः
षष्ठीआत्मभुवःआत्मभुवोःआत्मभुवाम्
सप्तमीआत्मभुविआत्मभुवोःआत्मभूषु
सम्बोधनहे आत्मभूःहे आत्मभुवौहे आत्मभुवः

अर्थ: ब्रह्मा
संस्कृत: पर्याय: ब्रह्मन्, सुरज्येष्ठ, परमेष्ठिन्, पितामह, हिरण्यगर्भ

📚 अमरकोश में:
• ब्रह्मा के नाम (१.१.१६) — पर्याय: ब्रह्मा, सुरज्येष्ठ, परमेष्ठी, पितामह, हिरण्यगर्भ, लोकेश, स्वयम्भू, चतुरानन
• कामदेव के और नाम (१.१.२८) — पर्याय: शम्बरारि, मनसिज, कुसुमेषु, अनन्यज, पुष्पधन्वा, रतिपति, मकरध्वज

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

आत्मभू (स्त्रीलिङ्ग)

पुत्री

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाआत्मभूःआत्मभुवौआत्मभुवः
द्वितीयाआत्मभुवम्आत्मभुवौआत्मभुवः
तृतीयाआत्मभुवाआत्मभूभ्याम्आत्मभूभिः
चतुर्थीआत्मभुवेआत्मभूभ्याम्आत्मभूभ्यः
पञ्चमीआत्मभुवःआत्मभूभ्याम्आत्मभूभ्यः
षष्ठीआत्मभुवःआत्मभुवोःआत्मभुवाम्
सप्तमीआत्मभुविआत्मभुवोःआत्मभूषु
सम्बोधनहे आत्मभूःहे आत्मभुवौहे आत्मभुवः

अर्थ: पुत्री
संस्कृत: पर्याय: ब्रह्मन्, सुरज्येष्ठ, परमेष्ठिन्, पितामह, हिरण्यगर्भ

📚 अमरकोश में:
• ब्रह्मा के नाम (१.१.१६) — पर्याय: ब्रह्मा, सुरज्येष्ठ, परमेष्ठी, पितामह, हिरण्यगर्भ, लोकेश, स्वयम्भू, चतुरानन
• कामदेव के और नाम (१.१.२८) — पर्याय: शम्बरारि, मनसिज, कुसुमेषु, अनन्यज, पुष्पधन्वा, रतिपति, मकरध्वज

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें