🕉️ 20 November 2026, Friday · 09:04:40 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

आदिकवि (पुंलिङ्ग)

प्रथम कवि, ब्रह्मा की उपाधि क्योंकि उसी ने सर्वप्रथम कवियों का पथप्रदर्शन किया-जब कि उसने क्रौञ्च दम्पती के एक पक्षी को व्याध के द्वारा मार…

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाआदिकविःआदिकवीआदिकवयः
द्वितीयाआदिकविम्आदिकवीआदिकवीन्
तृतीयाआदिकविनाआदिकविभ्याम्आदिकविभिः
चतुर्थीआदिकवयेआदिकविभ्याम्आदिकविभ्यः
पञ्चमीआदिकवेःआदिकविभ्याम्आदिकविभ्यः
षष्ठीआदिकवेःआदिकव्योःआदिकवीनाम्
सप्तमीआदिकवौआदिकव्योःआदिकविषु
सम्बोधनहे आदिकवेहे आदिकवीहे आदिकवयः

अर्थ: प्रथम कवि, ब्रह्मा की उपाधि क्योंकि उसी ने सर्वप्रथम कवियों का पथप्रदर्शन किया-जब कि उसने क्रौञ्च दम्पती के एक पक्षी को व्याध के द्वारा मारा जाता हुआ देखा, उसने उस दुष्ट व्याध को शाप दिया और उसका वही शोक अपने आप कविता के रूप में प्रकट हुआ।
संस्कृत: पर्याय: प्राचेतस्, मैत्रावरुणि, वाल्मीकि

📚 अमरकोश में:
• वाल्मीकि के नाम (२.७.३९) — पर्याय: प्राचेतस, मैत्रावरुणि, वाल्मीकि

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें