🕉️ 20 November 2026, Friday · 04:41:52 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

आदित्य (पुंलिङ्ग)

अदिति का पुत्र, देव, देवता

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाआदित्यःआदित्यौआदित्याः
द्वितीयाआदित्यम्आदित्यौआदित्यान्
तृतीयाआदित्येनआदित्याभ्याम्आदित्यैः
चतुर्थीआदित्यायआदित्याभ्याम्आदित्येभ्यः
पञ्चमीआदित्यात् / आदित्याद्आदित्याभ्याम्आदित्येभ्यः
षष्ठीआदित्यस्यआदित्ययोःआदित्यानाम्
सप्तमीआदित्येआदित्ययोःआदित्येषु
सम्बोधनहे आदित्यहे आदित्यौहे आदित्याः

अर्थ: अदिति का पुत्र, देव, देवता
संस्कृत: पर्याय: अमर, निर्जर, देव, त्रिदश, विबुध

📚 अमरकोश में:
• आदित्य, विश्वेदेव, वसु, तुषित, आभास्वर, अनिल (मरुत्), महाराजिक, साध्य (१.१.१०) — पर्याय: विश्वेदेव, वसु, तुषित, आभास्वर, अनिल, महाराजिक, साध्य, रुद्र
• देवताओं के और नाम (१.१.८) — पर्याय: आदितेय, दिविषद्, लेख, अदितिनन्दन, ऋभु, अस्वप्न, अमर्त्य, अमृतान्धस्
• सूर्य के नाम (१.३.३०) — पर्याय: सूर, सूर्य, अर्यमा, द्वादशात्मा, दिवाकर, भास्कर, अहस्कर, ब्रध्न, प्रभाकर, विभाकर

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें