🕉️ 22 November 2026, Sunday · 10:26:28 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

आद्याद्य (पुंलिङ्ग)

आदि (मुख्य, पहला) + आद्य (मुखिया, प्रमुख)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाआद्याद्यःआद्याद्यौआद्याद्याः
द्वितीयाआद्याद्यम्आद्याद्यौआद्याद्यान्
तृतीयाआद्याद्येनआद्याद्याभ्याम्आद्याद्यैः
चतुर्थीआद्याद्यायआद्याद्याभ्याम्आद्याद्येभ्यः
पञ्चमीआद्याद्यात् / आद्याद्याद्आद्याद्याभ्याम्आद्याद्येभ्यः
षष्ठीआद्याद्यस्यआद्याद्ययोःआद्याद्यानाम्
सप्तमीआद्याद्येआद्याद्ययोःआद्याद्येषु
सम्बोधनहे आद्याद्यहे आद्याद्यौहे आद्याद्याः

अर्थ: आदि (मुख्य, पहला) + आद्य (मुखिया, प्रमुख)
English: each or every preceding (element), Mn. i, 20.

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

आद्याद्य (नपुंसकलिङ्ग)

आदि (मुख्य, पहला) + आद्य (आदौ भवः-यत् आरम्भ)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाआद्याद्यम्आद्याद्येआद्याद्यानि
द्वितीयाआद्याद्यम्आद्याद्येआद्याद्यानि
तृतीयाआद्याद्येनआद्याद्याभ्याम्आद्याद्यैः
चतुर्थीआद्याद्यायआद्याद्याभ्याम्आद्याद्येभ्यः
पञ्चमीआद्याद्यात् / आद्याद्याद्आद्याद्याभ्याम्आद्याद्येभ्यः
षष्ठीआद्याद्यस्यआद्याद्ययोःआद्याद्यानाम्
सप्तमीआद्याद्येआद्याद्ययोःआद्याद्येषु
सम्बोधनहे आद्याद्यहे आद्याद्येहे आद्याद्यानि

अर्थ: आदि (मुख्य, पहला) + आद्य (आदौ भवः-यत् आरम्भ)
English: each or every preceding (element), Mn. i, 20.

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬