🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:10:56 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

आर्तव (पुंलिङ्ग)

ऋतु के अनुरूप, ऋतुसम्बंधी, मौसमी

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाआर्तवःआर्तवौआर्तवाः
द्वितीयाआर्तवम्आर्तवौआर्तवान्
तृतीयाआर्तवेनआर्तवाभ्याम्आर्तवैः
चतुर्थीआर्तवायआर्तवाभ्याम्आर्तवेभ्यः
पञ्चमीआर्तवात् / आर्तवाद्आर्तवाभ्याम्आर्तवेभ्यः
षष्ठीआर्तवस्यआर्तवयोःआर्तवानाम्
सप्तमीआर्तवेआर्तवयोःआर्तवेषु
सम्बोधनहे आर्तवहे आर्तवौहे आर्तवाः

अर्थ: ऋतु के अनुरूप, ऋतुसम्बंधी, मौसमी
संस्कृत: पर्याय: रजस्, पुष्प, ऋतु

📚 अमरकोश में:
• मासिक धर्म (२.६.२१) — पर्याय: रज, पुष्प

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

आर्तव (नपुंसकलिङ्ग)

ऋतु के अनुरूप, ऋतुसम्बंधी, मौसमी

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाआर्तवम्आर्तवेआर्तवानि
द्वितीयाआर्तवम्आर्तवेआर्तवानि
तृतीयाआर्तवेनआर्तवाभ्याम्आर्तवैः
चतुर्थीआर्तवायआर्तवाभ्याम्आर्तवेभ्यः
पञ्चमीआर्तवात् / आर्तवाद्आर्तवाभ्याम्आर्तवेभ्यः
षष्ठीआर्तवस्यआर्तवयोःआर्तवानाम्
सप्तमीआर्तवेआर्तवयोःआर्तवेषु
सम्बोधनहे आर्तवहे आर्तवेहे आर्तवानि

अर्थ: ऋतु के अनुरूप, ऋतुसम्बंधी, मौसमी
संस्कृत: पर्याय: रजस्, पुष्प, ऋतु

📚 अमरकोश में:
• मासिक धर्म (२.६.२१) — पर्याय: रज, पुष्प

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें