🕉️ 20 November 2026, Friday · 10:43:31 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

आर्षभ्य (पुंलिङ्ग)

बछड़ा जो पर्याप्त बड़ा हो गया हो, काम में लाया जा सके या सांड़ बनाकर छोड़ा जा सके

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाआर्षभ्यःआर्षभ्यौआर्षभ्याः
द्वितीयाआर्षभ्यम्आर्षभ्यौआर्षभ्यान्
तृतीयाआर्षभ्येणआर्षभ्याभ्याम्आर्षभ्यैः
चतुर्थीआर्षभ्यायआर्षभ्याभ्याम्आर्षभ्येभ्यः
पञ्चमीआर्षभ्यात् / आर्षभ्याद्आर्षभ्याभ्याम्आर्षभ्येभ्यः
षष्ठीआर्षभ्यस्यआर्षभ्ययोःआर्षभ्याणाम्
सप्तमीआर्षभ्येआर्षभ्ययोःआर्षभ्येषु
सम्बोधनहे आर्षभ्यहे आर्षभ्यौहे आर्षभ्याः

अर्थ: बछड़ा जो पर्याप्त बड़ा हो गया हो, काम में लाया जा सके या सांड़ बनाकर छोड़ा जा सके
संस्कृत: पर्याय: षण्डतायोग्य

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

आर्षभ्य (नपुंसकलिङ्ग)

बछड़ा जो पर्याप्त बड़ा हो गया हो, काम में लाया जा सके या सांड़ बनाकर छोड़ा जा सके

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाआर्षभ्यम्आर्षभ्येआर्षभ्याणि
द्वितीयाआर्षभ्यम्आर्षभ्येआर्षभ्याणि
तृतीयाआर्षभ्येणआर्षभ्याभ्याम्आर्षभ्यैः
चतुर्थीआर्षभ्यायआर्षभ्याभ्याम्आर्षभ्येभ्यः
पञ्चमीआर्षभ्यात् / आर्षभ्याद्आर्षभ्याभ्याम्आर्षभ्येभ्यः
षष्ठीआर्षभ्यस्यआर्षभ्ययोःआर्षभ्याणाम्
सप्तमीआर्षभ्येआर्षभ्ययोःआर्षभ्येषु
सम्बोधनहे आर्षभ्यहे आर्षभ्येहे आर्षभ्याणि

अर्थ: बछड़ा जो पर्याप्त बड़ा हो गया हो, काम में लाया जा सके या सांड़ बनाकर छोड़ा जा सके
संस्कृत: पर्याय: षण्डतायोग्य
English: (Pāṇ. v, 1, 14) to be regarded or used as a full-grown steer

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें