🕉️ 20 November 2026, Friday · 10:59:37 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

आवर्तन (नपुंसकलिङ्ग)

चारों ओर मुड़ना, चक्कर काटना

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाआवर्तनम्आवर्तनेआवर्तनानि
द्वितीयाआवर्तनम्आवर्तनेआवर्तनानि
तृतीयाआवर्तनेनआवर्तनाभ्याम्आवर्तनैः
चतुर्थीआवर्तनायआवर्तनाभ्याम्आवर्तनेभ्यः
पञ्चमीआवर्तनात् / आवर्तनाद्आवर्तनाभ्याम्आवर्तनेभ्यः
षष्ठीआवर्तनस्यआवर्तनयोःआवर्तनानाम्
सप्तमीआवर्तनेआवर्तनयोःआवर्तनेषु
सम्बोधनहे आवर्तनहे आवर्तनेहे आवर्तनानि

अर्थ: चारों ओर मुड़ना, चक्कर काटना

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

आवर्तन (पुंलिङ्ग)

विष्णु

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाआवर्तनःआवर्तनौआवर्तनाः
द्वितीयाआवर्तनम्आवर्तनौआवर्तनान्
तृतीयाआवर्तनेनआवर्तनाभ्याम्आवर्तनैः
चतुर्थीआवर्तनायआवर्तनाभ्याम्आवर्तनेभ्यः
पञ्चमीआवर्तनात् / आवर्तनाद्आवर्तनाभ्याम्आवर्तनेभ्यः
षष्ठीआवर्तनस्यआवर्तनयोःआवर्तनानाम्
सप्तमीआवर्तनेआवर्तनयोःआवर्तनेषु
सम्बोधनहे आवर्तनहे आवर्तनौहे आवर्तनाः

अर्थ: विष्णु

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें