🕉️ 22 November 2026, Sunday · 03:55:39 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

आश्वत्थ (पुंलिङ्ग)

पीपल के वृक्ष से संबंध रखने वाला, या पीपल से बना हुआ

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाआश्वत्थःआश्वत्थौआश्वत्थाः
द्वितीयाआश्वत्थम्आश्वत्थौआश्वत्थान्
तृतीयाआश्वत्थेनआश्वत्थाभ्याम्आश्वत्थैः
चतुर्थीआश्वत्थायआश्वत्थाभ्याम्आश्वत्थेभ्यः
पञ्चमीआश्वत्थात् / आश्वत्थाद्आश्वत्थाभ्याम्आश्वत्थेभ्यः
षष्ठीआश्वत्थस्यआश्वत्थयोःआश्वत्थानाम्
सप्तमीआश्वत्थेआश्वत्थयोःआश्वत्थेषु
सम्बोधनहे आश्वत्थहे आश्वत्थौहे आश्वत्थाः

अर्थ: पीपल के वृक्ष से संबंध रखने वाला, या पीपल से बना हुआ

📚 अमरकोश में:
• पीपल, बाँस, पाकड़, बरगद और इंगुदी के फल (२.४.१८) — पर्याय: वैणव, प्लाक्ष, नैयग्रोध, ऐंगुद

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

आश्वत्थ (नपुंसकलिङ्ग)

पीपल के वृक्ष से संबंध रखने वाला, या पीपल से बना हुआ

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाआश्वत्थम्आश्वत्थेआश्वत्थानि
द्वितीयाआश्वत्थम्आश्वत्थेआश्वत्थानि
तृतीयाआश्वत्थेनआश्वत्थाभ्याम्आश्वत्थैः
चतुर्थीआश्वत्थायआश्वत्थाभ्याम्आश्वत्थेभ्यः
पञ्चमीआश्वत्थात् / आश्वत्थाद्आश्वत्थाभ्याम्आश्वत्थेभ्यः
षष्ठीआश्वत्थस्यआश्वत्थयोःआश्वत्थानाम्
सप्तमीआश्वत्थेआश्वत्थयोःआश्वत्थेषु
सम्बोधनहे आश्वत्थहे आश्वत्थेहे आश्वत्थानि

अर्थ: पीपल के वृक्ष से संबंध रखने वाला, या पीपल से बना हुआ

📚 अमरकोश में:
• पीपल, बाँस, पाकड़, बरगद और इंगुदी के फल (२.४.१८) — पर्याय: वैणव, प्लाक्ष, नैयग्रोध, ऐंगुद

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬